Không chỉ nổi tiếng là chốn địa linh nhân kiệt “một ấp hai vua”, Đường Lâm còn nổi tiếng là vùng đất có nhiều làng cổ thuần Việt với một quần thể di tích lịch sử văn hóa, kiến trúc cảnh quan độc đáo được kết tinh qua hàng ngàn năm lịch sử của nền văn minh châu thổ sông Hồng.

Xã Đường Lâm (Sơn Tây, Ba Vì, Hà Nội) nay gồm 9 làng: Mông Phụ, Đông Sàng, Đoài Giáp, Cam Thịnh, Cam Lâm, Phụ Khang, Hà Tân, Hưng Thịnh và Văn Miếu. Trải qua biến thiên của hàng ngàn năm lịch sử, vùng đất này hiện còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử - văn hóa. Không nơi nào trên đất nước ta, mà ở một xã có tới 8 di tích được xếp hạng, trong đó có tới 7 di tích được xếp hạng cấp quốc gia, có thể kể đến như đình Mông Phụ, một ngôi đình đặc trưng cho đình Việt truyền thống với những dấu vết kiến trúc, điêu khắc của đời Hậu Lê thế kỷ 18. Hoặc sớm hơn nữa là chùa Mía, tên chữ là Sùng Nghiêm Tự, được bộ Văn hóa - Thông tin xếp vào loại di tích đặc biệt quan trọng. Chùa này có một hệ thống tượng phật gồm 287 pho lớn nhỏ, trong đó có 6 pho tượng đồng, 107 pho tượng gỗ, 174 pho tượng đất. Và điều độc đáo là các tượng được làm bằng đất sét nhào nhuyễn và cốt tượng được tạo từ thân và rễ cây si, xứng đáng là những kiệt tác vô giá tồn tại như một sự thách thức với thời gian. Nói đến Đường Lâm là nói đến cổng làng, mái đình, cây đa, bến nước, tường nhà bằng đá ong có tuổi thọ hàng trăm năm. Có lẽ, nếu coi phố cổ Hà Nội, phố cổ Hội An là “Bảo tàng lối sống đô thị” thì làng cổ Đường Lâm là “Bảo tàng sống nông nghiệp”. Cổng làng Mông Phụ là một di tích điển hình, một chiếc cổng duy nhất còn xót lại trong hệ thống cổng làng từng tồn tại ở Đường Lâm. Khác với cổng làng của các làng xuôi, cổng làng Mông Phụ không có gác trên mái với những vòm cổng cuốn tò vò. Cổng làng Mông Phụ đơn giản chỉ là một ngôi nhà hai mái dốc đứng án ngữ trên trục chính của con đường dẫn vào làng. Về Đường Lâm, ta sẽ nghe thấy tiếng bước chân mình rộn vang trong từng ngõ nhỏ sâu hun hút, thấy trùng mình trước những khối đá ong trơ trơ cùng tuế nguyệt. Đây chính là một lối kiến trúc phòng chống trộm cướp và giặc giã, cho đến tận bây giờ hiệu quả này vẫn còn tác dụng giữ gìn an ninh cho làng xóm. Du khách đến với làng cổ còn được người dân nơi đây tiếp đãi chu đáo với những đặc sản nổi tiếng như bánh chè lam, nước chè xanh… Đây cũng chính là hương vị quen thuộc của đồng quê Việt Nam. Vào những ngày nghỉ cuối tuần hoặc ngày lễ, một chuyến du ngoạn về làng cổ Đường Lâm chắc chắn sẽ làm bạn thích thú. Đất Việt giới thiệu một số hình ảnh đẹp về làng cổ Đường Lâm: Tiến Thành