Sau khi Tòa trọng tài thường trực Công ước Luật Biển tại The Hague, Hà Lan ra phán quyết về vụ Philippines kiện yêu sách chủ quyền của Trung Quốc ở Biển Đông, một tuyên bố chung của ASEAN yêu cầu các bên tôn trọng luật pháp quốc tế, nếu có, sẽ phục vụ lợi ích của cả khối.

ASEAN dac loi neu ra tuyen bo chung ve phan quyet vu kien Bien Dong - Anh 1

Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN-Trung Quốc diễn ra tại Côn Minh, Vân Nam, Trung Quốc, tháng 6.2016.

Tuyên bố chung vì lợi ích của ASEAN

Trong bối cảnh Tòa trọng tài ra phán quyết, mọi con mắt sẽ đổ dồn về ASEAN để xem tổ chức này phản ứng như thế nào, và liệu có ra được tuyên bố chung hay không. Theo ông Prashanth Parameswaran, biên tập viên tạp chí Diplomat ở Washington D.C, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Trường Luật và Ngoại giao Fletcher thuộc Đại học Tufts, việc ASEAN ra một tuyên bố chung với nội dung hoan nghênh nỗ lực của bất kỳ bên nào trong việc giải quyết tranh chấp theo biện pháp hòa bình, luật pháp quốc tế, và yêu cầu các nước tôn trọng phán quyết, không đe dọa sử dụng vũ lực, rõ ràng sẽ phục vụ lợi ích của cả khối ASEAN.

Trước hết, mặc dù chỉ có 4 nước ASEAN có tuyên bố chủ quyền ở Biển Đông, song toàn bộ 10 nước đều mong muốn giải quyết tranh chấp một cách hòa bình, theo luật pháp quốc tế, hơn là dùng vũ lực, đồng thời đảm bảo rằng những nguyên tắc cơ bản như tự do hàng hải và hàng không được bảo vệ.

Nói rộng hơn, trật tự khu vực và quốc tế dựa trên luật lệ, trong đó có việc sử dụng Tòa trọng tài, là cách duy nhất để bảo vệ các quyền và đặc lợi của tất cả các nước lớn - nhỏ, từ Trung Quốc đến Lào, và cung cấp nền tảng ổn định, hòa bình cho tăng trưởng kinh tế.

Trên tờ Strait Times, ông Parameswaran viết: "Quan điểm cho rằng một số nước có thể vì mối quan hệ kinh tế chặt chẽ với Trung Quốc nên không ủng hộ tuyên bố chung là khá mỉa mai, vì họ sẽ thất bại trong việc bảo vệ các nguyên tắc cơ bản nhất giúp nền kinh tế của họ tăng trưởng".

Thứ hai, ASEAN là một khối có lợi ích trong việc chứng minh sự đoàn kết của mình khi đối mặt với vấn đề mang tính quyết định này. Trong những năm qua, ASEAN đã có những bước trưởng thành và phát triển, với vai trò ngày càng tăng trong việc định hình cấu trúc khu vực, cũng như tăng cường sự tham gia của các cường quốc trong khu vực tiểu vùng. Nhưng xu hướng này cũng tác động rõ ràng đến vai trò trung tâm đầy bản sắc của ASEAN, điều mà cựu Tổng Thư ký Surin Pitsuwan từng gọi là "thách thức sống còn".

Không nơi nào thách thức rõ hơn là vấn đề Biển Đông, nơi sức ép của các cường quốc bên ngoài đã làm trầm trọng thêm sự chia rẽ trong ASEAN, dẫn đến một vài lần ASEAN không ra được tuyên bố chung, như trong hội nghị ở Campuchia năm 2012 và gần đây nhất là hội nghị Ngoại trưởng ASEAN-Trung Quốc tháng trước.

Như vậy, rõ ràng là nếu ASEAN ra được tuyên bố chung về phán quyết của Tòa trọng tài, sẽ phát đi thông điệp rằng khối này có thể giải quyết được tất cả những thách thức phức tạp nhất trong khu vực và toàn cầu, đồng thời củng cố được vai trò điểm tựa của mình trong cấu trúc Châu Á.

Trong trường hợp vì nhiều lý do khác nhau mà ASEAN không ra được tuyên bố chung về phán quyết, khối này cần đảm bảo rằng bản tuyên bố chung của Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN lần thứ 49 được tổ chức ở Lào vào cuối tháng 7 sẽ không đi ngược lại những gì ASEAN đã tuyên bố trong những lần trước đó.

Trung Quốc đẩy mạnh chiến dịch tẩy chay

Càng gần ngày Tòa trọng tài công bố quyết định, Trung Quốc càng rốt ráo thực hiện chiến dịch tẩy chay và phủ nhận phán quyết. Theo Tân Hoa xã, trong cuộc điện đàm với Ngoại trưởng Mỹ John Kerry hôm 6.7, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị nhắc lại lập trường của Bắc Kinh bác bỏ vụ kiện, gọi đó là "trò hề" cần phải có điểm kết thúc.

Trong cuộc điện đàm do ông Kerry khởi xướng, ông Vương Nghị "thúc giục Mỹ tôn trọng cam kết không đứng về bên nào trong các vấn đề liên quan đến tranh chấp chủ quyền, thận trọng với những lời nói và hành động, không có bất kỳ hành động nào xâm phạm chủ quyền và lợi ích an ninh của Trung Quốc". Ông Vương Nghị nói rằng, bất kể phán quyết của Tòa thế nào, "Trung Quốc sẽ bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ và quyền hàng hải hợp pháp, đồng thời bảo vệ vững chắc hòa bình và ổn định".

Cùng ngày, tờ Nhân dân nhật báo của Đảng Cộng sản Trung Quốc cảnh báo Mỹ sẽ phải trả giá nếu “điều mấu chốt” của Trung Quốc về Biển Đông bị vi phạm. Tờ báo đăng xã luận viết rằng nếu Mỹ chọn cách hành xử là gây áp lực và hăm dọa nước khác, sẽ chỉ có một kết cục và Mỹ sẽ phải chịu mọi trách nhiệm về việc căng thẳng có thể gia tăng. Từ Lầu Năm Góc, phát ngôn viên Bộ Quốc phòng Mỹ Peter Cook khẳng định, bất cứ điều gì làm leo thang căng thẳng ở Biển Đông đều phản tác dụng. Ông cho biết Washington đã chỉ ra rằng tranh chấp hàng hải chỉ có thể giải quyết bằng đường ngoại giao.

Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Ban Ki-moon ở thăm Bắc Kinh ngày 7.7, phát biểu trong cuộc họp báo chung với Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị cũng nói rằng, tất cả các bên tuyên bố chủ quyền trên Biển Đông cần giải quyết khác biệt của họ một cách hòa bình, "tránh bất kỳ leo thang hiểu lầm có thể khiến an ninh và phát triển trong khu vực bị nguy hiểm".

Đáp lại, ông Vương vẫn khăng khăng nói chính phủ Trung Quốc muốn "giải pháp hòa bình", nhưng lên án "các nỗ lực từ chối đối thoại, hoặc đơn phương viện đến trọng tài mà không có sự nhất trí của bên kia. "Cách tiếp cận này không giúp đem lại giải pháp hòa bình cho tranh chấp, mà ngược lại chỉ làm leo thang tranh chấp và căng thẳng" - Vương Nghị nói.