Nói kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo cũng có nghĩa là khối doanh nghiệp này có vai trò rất to lớn trong nền kinh tế, tuy rằng về bản chất nó cũng chỉ là một hợp phần của kinh tế nước nhà. Tuy giữ vai trò "quả đấm thép” của nền kinh tế quốc gia, nhưng thời gian qua không ít "anh cả” rơi vào tình thế khó khăn, nếu không tái cơ cấu với những giải pháp mạnh thì sẽ mất vị thế.

Tái cơ cấu để trở thành tập đoàn công nghiệp,

đó là hướng đi tới của nhiều tập đoàn, tổng công ty nhà nước

Ảnh: Hoàng Long

Làm ăn thất bát- "khước từ gánh nặng xã hội”

Theo TS Lê Đăng Doanh, điểm yếu của DNNN đã bộc lộ, trong khi đó hoạt động giám sát của của cơ quan quản lý còn bất cập. Và đặc biệt, "quá trình tái cơ cấu DNNN đang chậm rề rề”.

Ông Nguyễn Xuân Thành (Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fullbright) thì cho rằng, dù là "xương sống” hay "chủ đạo” thì cũng không thể bất chấp kết quả hoạt động của khu vực kinh tế đó ra sao. Nói tóm lại, Nhà nước cần tạo ra môi trường cạnh tranh bình đẳng cho các thành phần kinh tế, để từ đó tập đoàn mạnh sẽ mạnh hơn, còn tập đoàn nào yếu kém thì phải tìm cách tái cơ cấu, nếu không muốn bị phá sản.

Hiện tại, cả khu vực DNNN có tổng tài sản đạt khoảng 3,1 triệu tỷ đồng, chiếm trên 40% tổng tài sản của toàn bộ các DN và lớn hơn tổng GDP hàng năm của Việt Nam. Như vậy, khối lượng tài sản và nguồn lực to lớn đang nằm trong khu vực này, tuy nhiên vấn đề hiệu quả ra sao thì vẫn là vấn đề cần phải bàn.

Nếu như giai đoạn 2005 -2009, DNNN đóng góp 19,6% cho ngân sách, cao gần gấp rưỡi so với khu vực tư nhân, thì giai đoạn 2006-2009 tỷ lệ này giảm còn 17% tức chỉ bằng 4/5 so với khu vực tư nhân. Tại thời điểm này của năm 2013, khi thống kê các đơn vị đóng thuế cho nền kinh tế, tập đoàn kinh tế nhà nước hùng hậu cũng không phải là đơn vị đóng thuế nhiều nhất.

Điều này đã kéo theo hệ quả, tỷ trọng lao động của khu vực DNNN giảm rất nhanh từ mức 44% trong giai đoạn 2001 – 2005 xuống chỉ còn hơn 22% trong những năm gần đây. Không những thế tỷ lệ tạo ra việc làm mới cũng giảm một cách tương ứng từ -4% xuống -22%, tức là DNNN không những không tạo ra việc làm mới mà còn cắt giảm lao động. Như vậy, khối kinh tế này đã "khước từ gánh nặng xã hội” mà lẽ ra nó phải đương nhiên đảm nhận.

Tới nay, quá trình tái cấu trúc DNNN đã tròn trĩnh đi qua 1,5 năm. Yêu cầu đầu tiên của chặng đường là buộc DNNN phải đảm bảo cho khung sườn của đời sống kinh tế phát triển tốt. Trong việc tái cơ cấu, vấn đề rút vốn đầu tư ngoài ngành của khối DN này lại bị trì hoãn. Nói như Chủ tịch Hội đồng thành viên Petro Vietnam (PVN) Phùng Đình Thực thì việc thoái vốn đầu tư ngoài ngành của Petro Vietnam hiện đang gặp phải một số khó khăn do tình hình chung của nền kinh tế. Và như thế thì đương nhiên các tập đoàn, tổng công ty khác thuộc khối DNNN cũng nằm trong tình thế tương tự.

Dầu khí, tập đoàn kinh tế hùng mạnh cũng cần động lực mới để phát triển

Ảnh: Văn Phúc

Tái cơ cấu để trở thành những tập đoàn công nghiệp

Việc tái cơ cấu các tập đoàn, tổng công ty nhà nước là lẽ đương nhiên, nhưng hướng tích cực nhất phải là tái cơ cấu để trở thành những tập đoàn công nghiệp, chứ không phải vẫn là tập đoàn kinh tế. Tập đoàn công nghiệp phải đảm nhiệm việc phát triển những ngành công nghiệp mũi nhọn để đảm bảo tính tiên tiến của nền kinh tế.

Việt Nam đang nỗ lực đàm phán để trở thành thành viên của TPP (Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình dương). Một trong những yêu cầu đặt ra đối với các nước tham gia TPP là phải cải cách các công ty, tập đoàn quốc doanh, đáp ứng yêu cầu của thị trường tự do. Như vậy, TPP đòi hỏi các thành viên (và đối tác) phải tạo một môi trường bình đẳng cho các thành phần kinh tế, không có ưu đãi đặc biệt hay một đặc quyền nào cho khu vực DNNN. Theo đó, nếu tham gia TPP, Việt Nam sẽ chỉ có thời gian 5 năm để điều chỉnh các chính sách liên quan đến DNNN.

Ông Lê Xuân Bá, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương cho rằng, loại bỏ hình thức ưu đãi và bao cấp còn tồn tại, minh bạch hoạt động của DNNN theo các tiêu chí của DN đăng ký trên thị trường chứng khoán; đổi mới cơ chế thực hiện quyền sở hữu nhà nước đối với DNNN theo hướng cơ quan hoạch định chính sách không đồng thời thực hiện chức năng chủ sở hữu DN- đó chính là đòi hỏi trong quá trình tái cơ cấu khối DN này, để tạo ra sức mạnh thực sự trong vai trò "anh cả” của nền kinh tế. Còn nói như TS Lê Đăng Doanh thì cần phải chấp nhận một lần đau để cắt bỏ khối u, tức là kiểm soát lợi ích cục bộ của khối DN này thông qua trách nhiệm giải trình, sự giám sát chặt chẽ. "Một số DNNN vi phạm các quy định về quản lý vốn đầu tư, làm thất thoát tài sản của Nhà nước nhưng một khi vẫn còn chậm được phát hiện, chậm được ngăn chặn, chậm được xử lý thì muốn nâng hiệu quả công bằng cũng khó”, ông Doanh nhấn mạnh.

Gần đây, không ít chuyên gia kinh tế cho rằng, việc tái cơ cấu các tập đoàn, tổng công ty nhà nước là lẽ đương nhiên; nhưng hướng tích cực nhất phải là tái cơ cấu để trở thành những tập đoàn công nghiệp, chứ không phải vẫn là tập đoàn kinh tế. Có nghĩa là tập đoàn công nghiệp phải đảm nhiệm việc phát triển những ngành công nghiệp mũi nhọn để đảm bảo tính tiên tiến của nền kinh tế.

Như vậy, để khối DNNN giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thì cần tạo cho nó những cơ chế rõ ràng về chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ, chính sách đầu tư công... chứ không nhất thiết phải dùng biện pháp "ưu ái”, như thế sẽ không tạo được sức bật và phát triển bền vững cho khối kinh tế này; cũng như tạo ra sự thiếu bình đẳng với các thành phần kinh tế khác.

Nói sòng phẳng, thời gian qua những đóng góp của các DNNN là rất đáng ghi nhận nhưng cũng đã bộc lộ nhiều hạn chế, khi mà các "anh cả” vẫn được ưu ái quá nhiều, dẫn đến triệt tiêu động lực. Đã thế, không ít tập đoàn, tổng công ty lại "tự cho phép” đầu tư ngoài ngành, dẫn đến thua lỗ. Vì thế, việc đặt khối DN này vào cơ chế thị trường đúng nghĩa là điều rất cần thiết. Không ít chuyên gia kinh tế cho rằng, nếu Nhà nước có rút chiếc "phao cứu sinh” đi thì khối kinh tế này cũng không chết, vì tiềm lực của họ vẫn rất hùng hậu. Có chăng, chỉ là áp lực để họ buộc phải vươn lên mạnh mẽ hơn mà thôi.

THÚY HẰNG