TP - Một số nhà khoa học ở Lâm Đồng đạt được kết quả khả quan trong nghiên cứu xử lý bùn đỏ, chất thải độc hại có nguy cơ đe dọa môi trường rất lớn khi triển khai dự án nhôm công nghiệp đầu tiên của Việt Nam, để trồng một số loại cây.

Theo tính toán của các chuyên gia, nếu khai thác mỏ bauxite và luyện alumin tại Nhà máy Tân Rai (Lâm Đồng) trong vòng 50 năm, lượng bùn đỏ thải ra môi trường có thể lên đến hơn 80 triệu m3. Hòa tách alumin từ quặng bauxite tinh cần khá nhiều soude (NaOH), gây kiềm hóa nặng toàn bộ khối bùn đỏ, làm cho bùn độc hại đối với môi trường. Bùn đỏ hầu như không còn hàm chứa chất hữu cơ - mùn, hơn thế còn là chất thải độc hại vì tính kiềm rất cao (pH ~ 12.5–13.5) và có nhiều thành phần không thể hòa tan, trơ, không biến chất như ôxít sắt và ôxít nhôm. Do đó cây cỏ gần như không thể mọc và lụi chết nhanh chóng trên nền bùn này. Bùn đỏ chỉ đóng rắn sau 20 năm nên Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) phải đề ra giải pháp xây hồ chứa để lưu giữ bùn. Hồ được thiết kế chống thấm tuyệt đối bằng ba lớp, bao gồm lớp trên là lớp đất sét dày, lớp giữa là lớp vật liệu địa kỹ thuật và lớp dưới là lớp đất sét với bờ đập xung quanh vững chắc để tránh thấm và lan tràn ra môi trường bên ngoài. TKV quy hoạch hồ chứa bùn đỏ với tổng diện tích lên tới 200-300 ha để có thể lưu giữ lượng bùn đỏ khổng lồ này trong nhiều thập niên. Hồ sẽ được bảo vệ nghiêm ngặt bởi bờ tường rào kín quanh hồ và vành đai rừng bao bọc để người, gia súc, gia cầm không thể tiếp cận. Cây ngô sống được trên bùn đỏ đã xử lý - Ảnh: K.A Để loại bùn độc hại này không còn là nỗi lo của xã hội, TKV cũng đã mời gọi các nhà khoa học nghiên cứu thêm một số giải pháp xử lý. PGS-TS Lê Xuân Thám - Phó Giám đốc Sở KH & CN Lâm Đồng phối hợp với một số cán bộ, giảng viên Trường Đại học Đà Lạt nghiên cứu sử dụng than bùn, bã nấm kết hợp để xử lý phế phẩm bùn đỏ. Theo PGS - TS Lê Xuân Thám và nhóm nghiên cứu, về nguyên lý, khối bùn đỏ là kiềm hóa nặng, chủ yếu là vô cơ. Do đó bước đầu tiên là tận dụng các nguồn phế liệu hữu cơ có tính axit (than bùn) và phế liệu của công nghệ lên men vi sinh – nấm (bã nấm) vốn pH thấp (~1.5–3.5) để trung hòa bùn đỏ tạo nên một tổng thể hỗn hợp hài hòa cân đối hơn giữa khoáng vô cơ và hữu cơ, đưa pH từ quá lớn (~12,5) về gần giá trị trung tính (~8), đồng thời bón bổ sung với phân chuồng và vi sinh để tái tạo độ phì đưa bùn đỏ trở về môi trường có khả năng cho thực vật phát triển bền vững. Nhờ mưa và phong hóa tự nhiên, các tính chất hóa lý của bùn đỏ - đất sẽ được cải thiện dần. Kết quả bước đầu khả quan trong việc xử lý bùn đỏ (dạng lỏng) đã được báo cáo tại một hội thảo khoa học gần đây do TKV chủ trì, thu hút sự chú ý của chủ đầu tư dự án và chuyên gia nhiều ngành. “TKV đã đề nghị nhóm nghiên cứu sớm hoàn tất hồ sơ đề tài này gửi về đơn vị để có kế hoạch tài trợ nhằm nghiên cứu sâu hơn góp phần giải quyết triệt để có tính bền vững vấn nạn ô nhiễm tại các khu vực khai thác bauxite, tinh luyện nhôm” - Tiến sĩ Thám cho biết. Nhóm nghiên cứu đã phối trộn bùn đỏ, than bùn và bã nấm theo nhiều tỷ lệ khác nhau, lần lượt làm giảm tỷ lệ bùn đỏ xuống 33 - 50 phần trăm, rồi trồng cây sàng lọc trên nền đất này. Kết quả sơ bộ đạt được là các loài cây nhạy cảm bị ngộ độc và chết chậm hơn; một số loài như riềng, dong riềng, sống đời, lô hội... có khả năng sinh trưởng được; hoa súng, thanh long, xương rồng Nopan phát triển khá tốt. Phương thức phối trộn tăng hữu cơ làm giảm lượng bùn đỏ xuống còn 33 phần trăm cho hiệu quả khả quan nhất: Cây xanh tươi, ra chồi mới, rễ mới tươi khỏe, thậm chí phát hoa bình thường. Như vậy có khả năng đưa đến công nghệ xử lý tổng hợp các nguồn phụ phế liệu gây ô nhiễm, góp phần đưa bùn đỏ trở thành nền cơ chất thích hợp cho cây cỏ, giảm thời gian lưu giữ và phục vụ hoàn thổ trong thời gian ngắn.