Người Đức từ lâu đã biết đến Thủ tướng nước này Angela Merkel là một người ra quyết định lý trí và thận trọng. Nhưng trong cuộc khủng hoảng người tị nạn, một Markel mới đã xuất hiện, bị chi phối bởi sự cảm thông. Ngày càng có vẻ như một Merkel bị cảm xúc chi phối có xu hướng dễ mắc phải sai lầm và đang khiến châu Âu bị chia rẽ vì chính sách người tị nạn của bà.

Sự hào phóng khiến nước Đức xáo trộn

Chúng ta có thể làm được điều đó. Đó là thông điệp Thủ tướng Đức Angela Merkel đã đưa ra cho đất nước mình kể từ khi bà cam kết vào cuối tháng 8 sẽ cung cấp nơi trú ẩn cho bất cứ ai đến từ Syria, bên cạnh những người đang tìm kiếm sự bảo vệ khỏi bạo lực và chiến tranh khác. Niềm hứng khởi ban đầu trong nước rất lớn lao, với hàng chục nghìn người dân Đức hàng ngày gia nhập đội quân những người trợ giúp để cố gắng và đối phó với dòng người tị nạn nghèo khổ khổng lồ đang tràn vào.

Nhưng kể từ đó đã có những dấu hiệu cho thấy niềm hứng khởi ban đầu này đang nhạt dần. Điều rõ ràng nhất tất nhiên là việc Berlin tái áp dụng kiểm soát biên giới ở vùng biên giới giữa Đức và Áo chỉ hơn một tuần trước. Nhưng cũng có những dấu hiệu khác: Sự thất vọng ở các bang của Đức về trợ cấp liên bang thiếu thốn; sự phàn nàn bên trong đảng của bà Merkel về chính sách mở cửa của bà; và những mâu thuẫn với những người thuộc đảng Dân chủ Xã hội bên trong liên minh cầm quyền của bà Merkel.

Quả thực, Đức đang phải vật lộn để duy trì sự điềm tĩnh của mình và né tránh một cơn hoảng loạn bất chấp tất cả những nghi ngờ đang dâng lên. Các thành viên cấp cao của Đảng liên minh dân chủ Cơ đốc giáo (CDU) bảo thủ của bà Merkel đã họp để thảo luận về tình hình người tị nạn. Họ nói về những người Syria và Afghanistan làm chật kín các phòng thể thao và chuyển vào những làng container đang mọc lên ở bên ngoài. Các thống đốc 16 bang của Đức đã báo cáo về những thiếu thốn, từ thiếu giường cho đến thiếu bác sĩ và giáo viên. Đối với bà Merkel, đây chỉ là tiếng kêu yếu ớt của những người phản đối. Và không cần quá lâu để bà mất kiên nhẫn. Khi Jen Spahn, Bộ trưởng Tài chính, chia sẻ câu chuyện của chính ông về những tình nguyện viên tuyệt vọng hỏi ông mọi thứ sẽ tiếp diễn như thế nào trong tình hình hiện nay, vị thủ tướng đã xen vào. Bà Angela Merkel nói, chỉ mô tả hiện thực và nói về cảm xúc là không đủ. “Những người gánh trách nhiệm trong chính phủ như chúng ta có một vai trò khác biệt. Chúng ta phải trao cho người dân câu trả lời và giải pháp.”

Những lời lẽ động viên, có lẽ vậy, nhưng cũng có chút quan ngại. Liệu một bản báo cáo tập trung vào tình trạng thực tế trên thực địa có bị coi là một đòn tấn công vào đường lối của chính phủ hay không? Có phải sự thật không thể được nói ra chỉ bởi chúng không phù hợp với sự lạc quan bền vững của bà Merkel hay không? Có đến một triệu người tị nạn sẽ tới Đức trong năm nay. Chỉ vừa 3 tuần trước vị thủ tướng đã nói Đức là một đất nước tử tế – và rằng những người chạy trốn khỏi chiến tranh và bị khủng bố chính trị đều được chào đón ở đây. Những tuyên bố như vậy, hoàn toàn không có tính chiến thuật hay tính toán, đều mới mẻ đối với vị thủ tướng này.

Những lời nói của bà truyền đi với tốc độ ánh sáng. Chúng được chia sẻ trên facebook và Twitter, qua email và SMS, thúc giục hàng chục nghìn người – có thể là hàng trăm nghìn người – tìm đường tới châu Âu. Ở Hungary, dân tị nạn đang chống trả với vòi rồng và hơi cay. Các cảnh sát đang trở lại biên giới Đức và Áo để ít nhất cố gắng và chuyển hướng dòng người tuyệt vọng đang đổ vào.

Chau Au chia re vi chinh sach nguoi ti nan cua Duc - Anh 1

Dòng người tị nạn vẫn ùn ùn kéo đến châu Âu. Ảnh: TL

Bà Merkel bị chỉ trích vì sự nhân đạo thái quá

Thủ tướng Merkel có tính toán sai lầm hay không? Bà có đang kiểm soát được tình hình hay không? Bà Merkel hiện đang đi theo con đường đặc biệt của riêng mình. Và khi đề cập đến những người tị nạn, bà chỉ có một mình, bị người dân Đông Âu nguyền rủa và người Anh bỏ rơi. Nước Áo láng giềng đã vỗ tay một cách lịch sự, nhưng nước này vui mừng khi những người tị nạn tiếp tục đổ vào Đức.

Bên trong đảng của chính bà Merkel, tâm trạng cũng đang biến chuyển. Nhiều người nghĩ bà đang dần dần mất kiểm soát tình hình. Họ tin rằng bà đã có một cử chỉ hào phóng, nhưng hiện tại bà đang thất bại trong việc quản lý cuộc khủng hoảng. Và việc đó có một phần là sự thật. Rốt cuộc, giống như Bộ trưởng Nội vụ Thomas de Maiziere, bà đã vô tình dành hàng tháng trời bỏ qua vô số những lời cảnh báo về số người tị nạn tăng cao.

Chau Au chia re vi chinh sach nguoi ti nan cua Duc - Anh 2

Thủ tướng Merkel ngày càng bị chỉ trích vì chính sách nhân đạo thái quá với người tị nạn. Ảnh: TL

Merkel lâu nay là người luôn phản ứng với những lời chỉ trích bằng sự thuyết phục nhẹ nhàng. Nhưng trạng thái lạc quan như vậy dường như đã biến mất, được thay thế bởi thái độ hung hăng phần nào nóng nảy. Chẳng hạn khi bà nói bà sẽ không xin lỗi vì Đức đã thể hiện một bộ mặt thân thiện – bởi nếu không như thế, đó “sẽ không phải đất nước của tôi” – bà đang làm nhiều hơn là chỉ quở trách những người chỉ trích mình. Đó là một lời đe dọa công khai: Nếu không theo tôi, các vị sẽ phải tìm một vị thủ tướng mới.

Điều gì đã khiến Merkel trở nên như vậy? Người Đức nghĩ rằng họ biết vị thủ tướng của mình, với sự được lòng dân phần lớn là nhờ tính dễ dự đoán và sự thận trọng đôi khi phát mệt của bà. Hiện có một chủ nghĩa lý tưởng đột ngột lóe sáng và thế giới không hoàn toàn chắc phải hiểu điều đó thế nào.

Lời mời của bà Merkel gửi tới những người tị nạn rốt cuộc không chỉ dưới danh nghĩa của nước Đức. Bà đang lên tiếng cho cả châu Âu – lời nói của bà đặt bổn phận cho toàn bộ lục địa phải tiếp nhận tất cả những người tị nạn đang chú ý đến lời kêu gọi của Merkel. Châu Âu đang chật cứng đến muốn vỡ bung và Merkel là người phải chịu trách nhiệm. Nhưng châu Âu không quan tâm đến việc thay đổi sao cho phù hợp với sự hiểu biết của Đức về nhân loại.

Chính phủ Anh khó có thể che giấu nỗi kinh hoàng của mình trước lộ trình mới của Merkel. Bộ trưởng Nội vụ Anh Theresa May mới đây đã nói rằng việc giúp người dân sống trong những vùng bị nội chiến tàn phá mới là điều quan trọng – “không phải những người đủ khỏe mạnh và giàu có để đến được châu Âu.” Bà thẳng thừng bác bỏ kế hoạch của Merkel phân bố những người tị nạn giữa các nước thành viên Liên minh châu Âu.

Tổng thống Pháp Francois Hollande, người Merkel đã kết làm đồng minh trong cuộc khủng hoảng người tị nạn, đã giữ khoảng cách. Hollande nói ông muốn nhận 1.000 người tị nạn từ tay Đức. Một con số không đáng kể, nói một cách nhẹ nhàng nhất. Nhưng những ngày này, Merkel cần biết ơn ngay cả vì điều đó. Một cố vấn cho tổng thống Pháp nói: “Chúng tôi chưa bao giờ nuôi những hy vọng không thực tế.”

Bộ trưởng Nội vụ Đức de Maiziere đang trong quá trình sửa đổi phương án tiếp cận của Đức với những người xin tị nạn. Ông lên kế hoạch cung cấp cho cái gọi là “những người tị nạn Dublin” “một khoản trợ cấp nhỏ để trang trải chi phí cho các nhu yếu phẩm không tránh khỏi khi di chuyển” và trục xuất họ trở lại nước châu Âu đầu tiên mà họ xuất phát. Điều này không phù hợp với hình ảnh của bà Merkel nhân từ chút nào. Đức “không thể chấp nhận tất cả những người đến từ một khu vực khủng hoảng”, de Maiziere nói.

Sự chuyển biến của Merkel đang nói lên sự khác biệt giữa chính trị tốt và chính trị đúng đắn. Sự khác biệt cũng lâu đời như chính triết lý chính trị. Nhà triết học chính trị người Đức Max Weber đã xác định sự khác biệt này chính là giữa đạo lý thuyết phục và đạo lý trách nhiệm. Nói cách khác, sự khác biệt giữa chính trị được dẫn dắt chỉ bởi đạo đức hoặc bởi các chính sách hậu quả tiềm tàng có thể sinh ra.

Người có lương tâm nào có thể lên án một chính sách tìm kiếm cách giúp đỡ những người tị nạn đang tìm đường, với trẻ con kéo theo sau, từ Hy Lạp, qua vùng Balkan và vào Đức? Nhưng đâu là điểm cân bằng đúng đắn giữa lòng nhân đạo và thực tế? Và: Điều nào quan trọng hơn, cứu người tị nạn hay cứu EU, nơi chính nó là hiện thân cho một câu trả lời dành cho những nỗi kinh hoàng của chiến tranh. Một cái nhìn sát hơn vào sự kiện gây xúc động trong vài tuần gần đây đã cho thấy Merkel đã mất đi cảm nhận về sự tương quan của mình. Sự thực là cả châu Âu đang bị chia rẽ và xáo trộn bởi dòng người tị nạn đang đổ về lục địa già mỗi lúc một đông hơn và chưa biết đến khi nào sẽ dừng lại.

Minh Tâm