(SKDS) – Sinh ra, lớn lên cùng sông nước, học bơi từ trước khi học chữ, lênh đênh khắp nơi miệt Tây Nam bộ, những phận người thương hồ thể hiện rõ nét nhất tính cách của người dân nơi đây: hào sảng, thật thà, chân chất và bấp bênh trong cuộc sinh nhai. Cứ thế, đời con tiếp nối đời cha, nổi chìm như những con sóng từ tiền kiếp xô về.

Muôn nẻo bôn ba

Chỉ một chiếc ghe trọng tải chừng 2 tấn trở lên, một gia đình thương hồ có thể “sống khỏe” và lênh đênh khắp nơi vùng đồng bằng này. Nghề nghiệp của người thương hồ chính là buôn bán. Hàng hóa đa phần là trái cây, nông sản được mua đi, bán lại theo kiểu mùa nào thức ấy. Xuống chiếc ghe 8 tấn của gia đình chú Tư Thảnh ở chợ nổi Cái Bè (Cái Bè, Tiền Giang) thấy chú và cậu con trai 16 tuổi đang hì hục vác dưa sang ghe bên cạnh cho khách. Mồ hôi ướt đầm lưng áo.

Thím Năm Hồng, vợ chú, cặm cụi ghi chép sau mỗi lần cô con gái út lanh lảnh cất tiếng đọc số ghi trên chiếc cân bàn màu xanh. Đời thương hồ là đời lao động thuần túy. Người nào có việc của người ấy. Chừng nửa tiếng sau, hết hàng, pha ấm trà ngồi trên mũi ghe, chú Tư tâm sự: Mới vô miệt Gò Công Tây, Chợ Gạo (Tiền Giang) lấy dưa về. Mùa này, bên ấy dưa rẻ, chỉ chừng hơn 3 ngàn/ký lô dưa ngon. Về đây bán lại, 5 ký lời được 1 ngàn. Đủ lo cuộc sống cho 4 người. Nhìn sâu vào trong chiếc ghe, ngoài phần lớn dành để xếp hàng thì còn một góc để nấu ăn và ngủ nghỉ.

Ngó đống dưa còn non nửa, thím Năm Hồng chẳng giấu giếm gì, bảo: “Hết đận dưa này rồi chúng tôi men theo sông Tiền, xuống vùng Tân An (Long An) để chạy ngược vô Đồng Tháp Mười. Ở bển, mùa thơm (dứa) nhiều nên vô đó “ăn” một ghe đầy”. Nhắc tới Đồng Tháp Mười, chú Tư chợt nhớ điều gì, vội dặn người con cả, chiều lên bờ mua cho cha mấy ký măng khô với thịt hộp. Chú Tám, bạn cha ở trỏng chỉ thích hai thứ đó thôi.

Đời thương hồ vui, hạnh phúc là ở chỗ đó. Đi tới đâu cũng có bạn bè, tri kỷ. Và hơn hết, cái tình người thương hồ luôn luôn đậm sâu và chân thật. Chia tay chú Tư Thảnh, chúng tôi sang chiếc ghe bên cạnh chất đầy khoai mì, khoai lang và bí xanh của gia đình anh Hai Phước, người ở mãi tận Hồng Ngự (An Giang). Anh Hai Phước trước kia từng có thời gian đi bộ đội, đóng quân ở biên giới phía Tây Nam. Xuất ngũ, anh làm bảo vệ công ty trên Sài Gòn được mấy năm, thấy ngột ngạt nên vay mượn được 70 triệu đồng, mua con ghe 8 tấn này, sống đời thương hồ.

Niềm vui khoáng đạt trên sông nước.

Ngoảnh đi ngoảnh lại mới đó đã gần chục năm trời. Anh bảo, vợ chồng mình mới vô Mang Thít, Long Hồ (Vĩnh Long) lấy hàng xong, neo ở đây chừng dăm bữa, bán hết lại chạy ngược lên Lai Vung, Mỹ Luông (Đồng Tháp) tìm mối. Nếu chưa đầy ghe thì ngược tiếp lên Tri Tôn, Tân Châu (An Giang). Mà giờ, mình còn đi ít chứ mùa nước nổi, có khi sang tận bên Miên (Campuchia) nữa chứ. Ở trỏng giờ đang mùa bí đỏ, bí xanh và khoai môn. Mỗi chuyến đi như vậy có khi mất cả đôi tuần. Sau đó xuôi về chợ nổi Cái Răng (Cần Thơ) bán vì mấy thứ đó ở Cái Bè này không chạy hàng lắm.

Có lẽ không riêng gì anh Hai Phước, chú Tư Thảnh hay dì Năm Hồng mà bất cứ ai đã mang thân phận thương hồ thì phải chấp nhận nay đây mai đó. Chỗ nào mùa vụ, nơi đâu bán được hàng là họ đến. Rồi đi theo những con nước lớn ròng. Đó là niềm vui, lẽ sống và cũng là đời thương hồ, như từ ngàn đời qua đã vậy.

Nguy hiểm rập rình

Suốt năm tháng ở trên thuyền, lênh đênh cùng sông nước, cuộc sống của những người thương hồ sẽ đối mặt với không ít nguy hiểm chực chờ. Những tai nạn như va đập ghe thì hiếm nhưng việc đêm tối chạy gấp cho kịp buổi chợ thì nhiều. Rồi nay nạn cướp bóc, xin đểu cũng thường xuyên là mối nguy hiểm với người thương hồ.

Ông Nguyễn Văn Bân, người gốc Giồng Trôm (Bến Tre), một chủ ghe sống bôn ba đời thương hồ gần 50 năm tâm sự: “Một đời sống trên sông, tôi thuộc kênh rạch, con nước ở miền Tây này như lòng bàn tay. Những đoạn sông nguy hiểm nhất ở đây phải kể đến đoạn ngã ba sông Vàm Nao (An Giang). Đoạn này tuy ngắn nhưng nước chảy xiết vì nó là nơi giao nhau giữa sông Tiền và sông Hậu. Ngoài khúc sông Vàm Nao, những đoạn sông ở Định An, Cung Hầu (Sóc Trăng) cũng rất nguy hiểm vì dòng xoáy mạnh, non tay lái dễ bị lật ghe thuyền như chơi”.

Kể về những tai nạn đời mình, ông Bân cười, hồi trước giải phóng, tôi còn chạy ghe chung với anh Bảy Thuận, người miệt Kế Sách (Sóc Trăng). Một đêm, hai anh em mới chất đầy sơ ri, chôm chôm, thanh long ở Gò Công Đông chạy về Kiên Giang, tới đoạn Thới Lai đi Cò Tuất thì gặp con nước xoáy, vật lộn mấy tiếng đồng hồ cũng chỉ kịp neo ghe vào sát bờ còn hàng hóa thì phải vứt hết xuống sông cả. Thôi thì của đi thay người. Nhiều người không may phải bỏ mạng, khuynh gia bại sản vì gặp con nước độc chứ chẳng chơi.

Theo những người sống thương hồ lâu năm, mùa nước nổi, khắp vùng đồng bằng đều ngập nước nên rất nguy hiểm vì khi ấy, con nước thường không chảy theo dòng, hay quẩn, dễ tạo xoáy khiến nhiều ghe tàu dễ lật. Ngoài ra, chuyện cướp bóc cũng thường xảy ra bởi họ là dân buôn bán, tiền hàng lúc nào cũng chất đầy ghe, là đối tượng mà nhiều kẻ xấu nhắm tới. Dì Loan mập, một chủ ghe ở chợ nổi An Hữu (Cái Bè, Tiền Giang) chia sẻ: Chồng chết cách đây đã hơn chục năm, tôi cùng với 3 người con chỉ biết bấu víu vào cái ghe 5 tấn này mưu sinh sông nước.

Ai ngờ, hồi tháng trước, giữa một đêm mưa gió, có mấy thằng nhóc choai choai chạy ghe vỏ lãi tốc độ cao cặp vào ghe mình xin mấy triệu… xài chơi. Nhìn chúng lăm lăm dao, búa, tôi phải van xin và “biếu không” 1 triệu chúng mới chịu đi cho. Còn như ghe anh em nhà Hiệp, Bình neo bên kia, chúng vô xin không được nên tức, đợi đêm sau lén đập bể vỏ ghe, may mà phát hiện kịp nên không bị chìm xuống sông mất.

Phận thương hồ là những chuyến đi cùng hàng hóa chất đầy ghe.

Tình yêu và cuộc đời

Với những chàng trai, cô gái sống nghề sông nước thì tình yêu của họ đôi khi cũng mong manh, bất định như những con nước chảy trôi. Những dòng sông gặp nhau và những dòng sông lại trôi về muôn hướng. Vậy nhưng cũng có nhiều chuyện tình thương hồ đẹp đẽ, được một cái kết có hậu với những tổ ấm đầy ắp tiếng cười trẻ thơ trong khoang thuyền nhỏ bé.

Một buổi hoàng hôn yên bình trên chợ nổi Phong Điền (Cần Thơ), chị Nguyễn Thị Trà e thẹn tâm sự cùng chúng tôi: Em sinh ra ở Cái Vàm Đôi (Phú Tân, Cà Mau), theo cha mẹ sống cùng sông nước từ năm 11 tuổi, đến nay đã 9 năm ròng. Hồi trước Tết, em có quen ảnh, cũng là người thương hồ với nhau. Gia đình ảnh chạy ghe chở mít, sầu riêng, vú sữa ở đây lên tận mạn Long An, Sài Gòn. Cả tháng có khi mới được ngồi bên nhau một bận. Cũng chưa biết sẽ ra sao nữa? Nếu ảnh có thương thì cuối năm cặp ghe thưa chuyện với ba má.

Những mối tình chớm nở, đẹp đẽ và lãng mạn của những chàng trai, cô gái nơi miệt sông hồ nơi đây đều bắt đầu như thế. Cuối cùng, có tan vỡ, có nước mắt nhưng cũng không ít niềm vui của đôi bạn trẻ khi họ được trọn đời bên nhau. Ngồi trên chiếc ghe dài chừng 12 mét có mái gỗ tràm khá chắc chắn, anh Tâm, chồng chị Hảo, tâm sự: Chúng tôi gặp nhau trong một lần neo ở ngã ba sông Cổ Chiên bốc dừa. Sau đó, bên vợ thách cưới một cái ghe. Tôi cùng gia đình vay mượn, mua ghe rồi mới rước cô ấy về.

Hôm cưới, hơn chục chiếc ghe ở Phong Điền này đều trưng cờ hoa, người người đông vui nhộn nhịp. Bạn bè thương hồ quý nhau ở cái tình người. Hơn một năm qua, hai vợ chồng đều mưu sinh bằng cái “ghe thách cưới” này qua vùng sông Tiền, sông Hậu, Vàm Cỏ… Nay, một mầm sống mới cũng bắt đầu hình thành trong bụng chị Hảo giữa niềm hạnh phúc vô bờ bến của đôi vợ chồng trẻ. Họ đang cố gắng dành dụm để có những gì tốt đẹp nhất dành cho đứa con.

Trong những ngày lênh đênh sông nước cùng những người dân thương hồ nơi đây, chúng tôi thấy cuộc sống trên sông của họ đều khá ổn định. Nhà nào ghe lớn, biết tính toán mỗi chuyến hàng có thể lãi cả chục triệu, còn bình thường cũng đôi ba triệu. Đủ tiền trang trải cuộc sống sau khi đã trừ chi phí xăng dầu. Có lẽ với họ, những phận người thương hồ thì như vậy là một hạnh phúc và tốt đẹp rồi, không mong ước gì hơn nữa.

Bài, ảnh: Ứng Hòa