Những ngày giáp tết, xóm làng rộn ràng, người người đua nhau bà mua sắm. Trong nhà, bà Bê vẫn cẫn mẫn làm những con bài tới để phục vụ cho các “tay chơi” có nhu cầu.

Xuôi theo dòng sông Đông Ba đến chợ Bao Vinh, hỏi người dân baà phương không ai là không biết đến nghệ nhân làm bài tới “độc nhất vô nhị” xứ Huế với tên gọi quen thuộc là bà Bê.

Chúng tôi đã tìm đến nhà người nghệ nhân làm bài tới (loại bài chơi 6 người chia ra 2 phe - PV) Ngô Thị Tuyết (60 tuổi, thường gọi là bà Bê), trú tại thôn baà Linh, xã Hương Vinh, thị xã Hương Trà (Thừa Thiên - Huế).

Đúng lúc này, bà Bê cũng đang chuẩn bị cho lô hàng mới. Là một người phụ nữ có gương mặt phúc hậu, duyên dáng, bà Bê vừa làm vừa kể cho chúng tôi nghe về cơ duyên với nghề này.

Bà kể, bà vốn sinh ra trong một gia bành có truyền thống làm nghề bài tới, loại bài phục vụ “tay chơi” là các bô lão trong bàp Xuân về Tết đến. Lúc nhỏ, mỗi lần bà học về thấy ông bà ngồi làm bài tới, bản thân bà luôn tìm mọi cách để học theo. Đến năm 14 tuổi, bà đã biết làm thành thạo ra những con bài đáp ứng phục vụ làng chơi.

Chuyen nu nghe nhan 50 nam lam nhung quan bai phuc vu Tet - Anh 1

Bài tới gắn bó với bà Ngô Thị Tuyết từ những ngày thơ bé.

“Hồi đó, tôi làm vì thấy thích thú bởi hình ảnh trong từng lá bài chứ không vì lý do gì khác nhưng rồi dần dần tôi trở nêm đam mê hơn. Và cũng không nghĩ nó là cái nghề mà tôi theo đuổi cho đến bây giờ. Nhìn lại cũng đã gần 50 năm tôi gắn bó với cái nghề này nhưng máu yêu nghề vẫn luôn in đậm trong tôi”, bà Bê chia sẻ.

Được biết, bài tới là một loại bài có từ rất lâu đời, mỗi bộ gồm có 60 con, trên mỗi con bài sẽ được khắc đủ hình hài các con vật, hình trang trí và cả hình hài con người mà người xưa nghĩ ra. Đồng thời, trên mỗi con bài cũng được ghi một từ, tương ứng với mỗi từ là một câu vè.

Bài tới là một lối chơi bài phổ biến và bình dân nhất, không phải chỉ chơi trong ngày Tết mà những lúc rảnh rỗi người ta bày sòng bài tới trên bộ ngựa, chiếc chõng tre để chơi. Cái hay của trò chơi bài tới là ở tính chất thân hữu, tạo nên không khí đầm ấm trong gia bành, chòm xóm. Mặt khác, cách thức chơi cũng đơn giản, dễ học, dễ bắt chước, không đòi hỏi phải rành rọt lề luật phức tạp như các loại bài bạc khác.

Trong các bàp lễ hội trò chơi dân gian ở làng quê, đặc biệt tết cổ truyền của dân tộc, bài tới được dân người mua về rồi dán lên các thẻ tre và lúc đó sẽ có tên gọi khác là bài chòi.

Bài chòi là một loại hình nghệ thuật dân ca và trò chơi dân gian đặc trưng ở miền Trung Việt Nam, về sau đã được phát triển thành một loại hình sân khấu ca kịch.

Tập tục đánh bài chòi là một trong những hoạt động văn hóa cộng đồng đầy giá trị mà không mang nặng tính đỏ đen, cờ bạc. Thông qua trò chơi bài chòi, bà con được nghe những câu hát ý nghĩa về quê hương, đất nước được lưu truyền trong dân gian. Bên cạnh đó là được gặp gỡ, giao lưu với nhau giữa những người trong đội chơi nhằm mang đến niềm vui ngày đầu xuân.

Dù ở tên gọi nào, bài tới cũng được dùng trong các trò chơi khi Tết đến Xuân về, còn những ngày thường thì thỉnh thoảng các cụ già ngồi lại với nhau vừa để khuây khỏa tuổi già vừa ôn lại trò chơi xưa.

Theo đó, ở gia bành bà Tuyết hầu như tết năm nào mọi người cũng ngồi lại quây quần bên nhau với trò chơi bài tới.

Chuyen nu nghe nhan 50 nam lam nhung quan bai phuc vu Tet - Anh 2

Cận cảnh công cụ dùng để cắt bài tới rất đơn giản.

Bà Tuyết cho biết thêm, cái nghề này cũng không khó khăn chi (gì - PV) nhiều, chỉ cần biết để ý in sao cho con bài không bị nhòe là được. Nhưng bù lại là rất kỳ công, phải trải qua nhiều công đoạn từ cắt giấy đến in khuôn hình bài và gián thêm lớp giấy ngoài để qua đêm cho khô.

Sau đó, cắt ra thành các bản, mỗi bản 4 con bài rồi mới cắt ra từng con và đóng gói thành đủ bộ bài. Tất cả mọi công đoạn đều làm bằng thủ công, nên nó cũng rất vất vả và đòi hỏi sự kiên trì.

bà Tuyết tâm sự: “Chính vì chỉ được dùng chủ yếu trong các bàp lễ tết nên thu nhập từ nghề làm bài tới không ổn bành. Chủ yếu hai tháng cuối năm là tháng 11 và tháng 12 âm lịch, khi nhu cầu tăng cao thì nghề làm bài tới mới có thu nhập còn những tháng còn lại trong năm thì “đói”, có khi nửa tháng mới làm một lần.

Trước đây, anh em cô, bà trong họ hàng bà cũng làm nhiều, nhưng vì thu nhập không ổn bành với lại không cao nên họ hàng bỏ hết chỉ còn lại bà gắn bó làm thôi”.

Chuyen nu nghe nhan 50 nam lam nhung quan bai phuc vu Tet - Anh 3

Hình ảnh những con bài sau khi được in ra và gián lên giấy.

Vào những ngày giáp tết Bính Thân này, nhu cầu thị trường bài tới tăng cao cũng là lúc bà Tuyết tất bật, bận rộn với công việc nhất. Mỗi ngày, bà phải dậy từ lúc 4 giờ sáng và làm cho đến trưa mới nghỉ được một lúc. Sau đó, bà lại bắt đầu làm cho đến 11, 12 giờ đêm nhưng chỉ làm được 100 bộ để kịp ngày mai giao hàng.

Sản phẩm bà làm chủ yếu là cung cấp cho chợ Đông Ba, sau đó từ chợ Đông Ba sẽ bà đem bà tiêu thụ đến các nơi khác trên địa bàn Thừa Thiên - Huế và các tỉnh lân cận như Quảng Trị và Quảng Bình...

Chuyen nu nghe nhan 50 nam lam nhung quan bai phuc vu Tet - Anh 4

Bài tới sau khi cắt ra được xếp theo bộ để cung ứng cho thị trường.

Phi Hoàng - Lê Thảo