QĐND - Hà Nội là đô thị tập trung sản xuất công nghiệp, dân cư đông, mật độ kiến trúc cao, do đó môi trường sống thường bị ô nhiễm bởi khói, bụi, khí độc, nước thải công nghiệp... Trồng cây xanh là biện pháp tốt nhất nhằm cải thiện điều kiện vệ sinh, khí hậu, bảo vệ môi trường sống.

Không phải ngẫu nhiên mà người Pháp sau khi xâm chiếm Hà Nội cùng với việc phát triển đô thị, đã rất chú ý đến việc trồng cây xanh, cây bóng mát, trong đó, đánh dấu bằng cái mốc đầu tiên là thành lập Vườn Bách Thảo Hà Nội, sau đó là vườn ươm cây của thành phố.

Vườn Bách Thảo Hà Nội được thành lập năm 1890 với diện tích khoảng 33ha. Trong khuôn viên của Vườn Bách Thảo có mặt nhiều loài cây gỗ quý hiếm đặc trưng cho kiểu rừng ẩm nhiệt đới phương Nam. Số loài bản địa chiếm 2/3 tổng số loài của vườn, còn lại 1/3 là các loài nhập nội từ nhiều châu lục trên thế giới như: Châu Mỹ, châu Phi, châu Âu và châu Đại Dương.

Hệ thống cây xanh đa dạng trong Công viên Thống Nhất, quận Hai Bà Trưng.Ảnh: Vũ Dung.

Hiện nay, tại Vườn Bách Thảo vẫn còn các loài cây thân gỗ đường kính hàng mét. Một số loài thuộc họ cau, có thân cột khổng lồ; nhóm cây có rễ phụ rất phát triển như đa, đề, si; một số loài dây leo thân gỗ; một số cây sống phụ sinh thuộc họ lan, họ ráy... Một số loài cây gỗ quý chỉ còn một cá thể duy nhất ở miền Bắc như gỗ đỏ. Nhiều loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007) như: Gụ mật, giáng hương, chiêu liêu xanh, muồng chanh... Trong vườn còn có 40 cây sưa hơn 100 tuổi. Đây là nguồn gen thực vật quý hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

Ngoài Vườn Bách Thảo, còn có vườn thực vật của Trường Đại học Dược Hà Nội (tiền thân là Trường Đại học Đông Dương) được xây dựng từ thời Pháp thuộc vào đầu những thập niên của thế kỷ XX, có diện tích 10.000m2 với 500 loài cây thuốc được thu thập từ khắp Đông Dương.

Hà Nội có hàng trăm ngôi chùa ở nội thành và các làng xã ngoại thành. Đáng chú ý là một số ngôi chùa nổi tiếng của Hà Nội đều có mảng cây xanh được sắp xếp khi trồng theo giá trị sử dụng như cây bóng mát, cây cảnh trang trí, cây có hương sắc thờ cúng, cây phục vụ đời sống tăng ni… Như vậy, các ngôi chùa của Hà Nội không chỉ là những di sản văn hóa mang bản sắc dân tộc Việt Nam mà còn là nơi lưu giữ nhiều loài cây truyền thống, bản địa, quý hiếm.

Cây xanh Hà Nội được trồng qua nhiều năm, tập trung chủ yếu từ những năm đầu của thế kỷ XX đến nay, có thể phân ra các nhóm cây sau đây: Nhóm cây đường phố, nhóm cây vườn hoa, công viên; nhóm cây trong trường học, công sở, bệnh viện, đình chùa, nhà thờ; nhóm cây trong nhà máy, xí nghiệp, khu công nghiệp; nhóm cây trong chung cư, biệt thự, nhà riêng; nhóm cây ở ven sông, kênh, mương thoát nước.

Theo kết quả điều tra tại 6 nhóm cây kể trên, đã thống kê được số loài cây bóng mát của Hà Nội có 172 loài, trong đó có 11 loài thuộc ngành hạt trần, 161 loài thuộc ngành hạt kín. Trong số những cây hạt trần có thể kể đến như bách tán, cây bụt mọc… Trong số những cây thuộc ngành hạt kín được biết đến nhiều có sấu, sao đen, thàn mát hay còn gọi là sưa trắng… Cây xanh bóng mát Hà Nội với số lượng gần 100.000 cá thể được trồng trên 500 đường phố từ phố cổ, phố cũ đến những đường phố lớn mới mở. Trong đó có cây cổ thụ hơn 100 năm trở lên. Đây là những cây có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa gắn liền với đời sống tâm linh của người Hà Nội và là nhân chứng qua các thời kỳ phát triển của lịch sử Hà Nội.

Không chỉ đa dạng về giống, loài, cây xanh bóng mát còn đa dạng về màu sắc của hoa và của mùa hoa. Mùa hè có màu đỏ tươi của hoa phượng, hoa gạo. Mùa xuân trên một số tuyến đường, công viên tràn ngập màu trắng tinh khiết của hoa thàn mát, màu tím của hoa bằng lăng, màu vàng tươi của hoa lim xẹt, muồng đen, mùa thu có hoa sữa trắng...

Có thể khẳng định, cây xanh Hà Nội đã để lại những ấn tượng tốt đẹp cho du khách trong nước và ngoài nước khi đến Hà Nội. Tuy nhiên, cũng còn một số bất cập cần sớm khắc phục. Ví dụ xà cừ là cây phát triển nhanh, tán lớn tạo bóng mát tốt, nhưng xà cừ dễ bị đổ, gãy khi gió to.

Để có được hệ thống cây xanh đáp ứng yêu cầu phối hợp với các thành phần kiến trúc khác tạo đô thị thành một quần thể thống nhất, có giá trị thẩm mỹ cao, góp phần cải thiện điều kiện khí hậu, làm sạch môi trường, điều kiện tiên quyết là phải đưa ra được các tiêu chí cụ thể cho từng nhóm cây đã nêu ở trên. Những tiêu chí này là cơ sở khoa học để xác định cơ cấu, chủng loại cây trồng thích hợp cho từng loại hình cây xanh đô thị, tức là cây làm đẹp thành phố phải được bố trí sao cho cây tạo với công trình kiến trúc những quần thể hài hòa: Cho bóng mát trên đường phố, nghiêm trang ở cơ quan, thanh lịch ở nhà văn hóa, vui tươi ở trường học…

Tô đẹp đô thị ở Hà Nội bằng cây xanh là một thế mạnh mà không phải bất kỳ nơi nào cũng có được. Trồng cây ở đô thị là một hoạt động sinh thái nhân văn, ngoài trách nhiệm của Công ty Công viên cây xanh Hà Nội còn đòi hỏi sự tham gia của các chuyên gia kiến trúc, mỹ thuật, các nhà thực vật, các chuyên gia y tế và vệ sinh môi trường…

TS LÊ TRẦN CHẤN