Sau 5 năm phục vụ đoàn phim Tây Du Ký, chú ngựa từng vào vai Bạch Long Mã bị đối xử như một đồ chơi bị vứt bỏ. Khi tái ngộ, đạo diễn Dương Khiết xót xa khi thấy chú ngựa già cỗi héo hon và gầy gò.

Bạch mã nếm trải vinh quang và những ngày cuối đời tủi nhục.

Chỉ riêng tại Trung Quốc, dù đã lên sóng hơn 2.000 lần nhưng "Tây du ký" phiên bản 1986 vẫn là bộ phim được yêu thích, cứ mỗi dịp năm mới lại có đài truyền hình chiếu lại, vẫn đạt rating rất cao. Thế nhưng, để có một tập phim được yêu thích như thế, đoàn làm phim đã trải qua rất nhiều khó khăn mà hiếm người biết được. Chuyên đề Tây Du Ký - Chuyện giờ mới kể sẽ mang đến cho độc giả cái nhìn chân thật về quá trình thực hiện tác phẩm kinh điển nổi tiếng này.

Chú ngựa bạch tỏ ra rất thông minh và hiểu người. Mỗi lần nhớ lại, đạo diễn Dương Khiết đều coi nó như một người bạn, một con người chứ không chỉ là một con ngựa đơn thuần. Chú bạch mã biết nghe lời, trung thành và không bao giờ tỏ ra lười biếng hay nổi loạn. Cho dù không nói được nhưng qua biểu đạt của ánh mắt cũng đủ cảm thấy tình cảm của nó. Trong quá trình làm việc với đoàn, chú ngựa bạch đáng yêu đã trải qua không ít những tình huống nguy hiểm mà đạo diễn Dương Khiết không bao giờ có thể quên.

Bạch Long Mã trong một trượt chân trên sông băng khiến cả đoàn xúm xít vật dậy.

Đó là một ngày khi đoàn thực hiện cảnh quay ở Hàng Châu, trước khi đoàn chuẩn bị lên đường, chú ngựa bình thường sẽ được đưa lên xe tải để chuyển đi. Thường khi cho ngựa lên xe, nhân viên sẽ bắc một tấm ván từ xe xuống. Lần đó không hiểu vì ngựa trượt chân hay bước hụt mà bị ngã lăn xuống đất, nằm ngay trên đoạn cống nước trước phòng của cả đoàn. Trên lưng nó vẫn còn nguyên yên ngựa, bốn chân giãy giụa như muốn bật dậy ngay tức khắp.

Trong khi ngựa cố gắng vùng dậy, yên cương lại bị vướng vào nắp cống khiến nó vùng vẫy thế nào cũng không đứng lên nổi. Trông thấy vậy, mọi người trong đoàn lập tức chạy đến đỡ nó nhưng vẫn không thành công. Một mình chú ngựa nằm vật lộn mà không tài nào ngóc lên được.

Trong lúc mọi người cố gắng đi tìm vật gì để đẩy chú ngựa trở dậy, đạo diễn Dương xót xa như chính người thân của mình bị nạn. Bà tiến đến trước mặt chú ngựa và ngồi xuống an ủi: “Con có đau không? Sao lại đi đứng không cẩn thận chút nào vậy? Đừng vội nhé, chúng ta sẽ vực con dậy ngay đây”.

Bất giác, Dương Khiết nhìn thấy từ trong khóe mắt của chú ngựa những giọt nước mắt ứa ra, những giọt nước mắt khổng lồ từ trong mắt ngựa mà lần đầu bà được chứng kiến. Dường như ngựa hiểu những gì đạo diễn vừa vỗ về, an ủi nó. Có lẽ chú ngựa quá xúc động nên nỗi trào nước mắt, cũng có thể vì đau đớn. Dương Khiết thấy vậy thì khóc theo. Bà như hiểu được tâm sự mà chú ngựa muốn nói nhưng không thốt được nên lời. Như vậy, khóc không phải là đặc quyền của con người khi thể hiện sự đau đớn tột cùng hay vui sướng hạnh phúc vô bờ bến.

Bạch mã những ngày đầu gắn bó với đoàn Tây Du Ký.

Sau đó, may nhờ mọi người trong đoàn kịp mang vật dụng đến, cùng hò reo lấy sức, mỗi người một tay vực ngựa dậy. Khi đã thành công, họ dắt ngựa vào trong sân cho đi một vài vòng thử xem có bị thương chỗ nào không. Đi một vài vòng thì thấy chú ngựa như lấy lại được bình sinh. Khi cho nó lên xe, Dương Khiết lo lắng dõi theo từng bước đi của ngựa cho đến khi hoàn toàn nằm trọn trên xe.

Một lần khác vào tháng 6/1987, đoàn phim ở Cửu Trại Câu, tỉnh Vân Nam tiến hành quay tập Vào nhầm động bàn tơ. Khi hoàn thành cảnh quay dưới chân thác, chuẩn bị tiến hành quay cảnh bốn thầy trò đi trên đỉnh con thác. Lúc này, nhân viên đoàn vừa dắt ngựa, vừa cùng bốn thầy trò hướng lên phía đỉnh thác để thực hiện cảnh quay. Phía dưới, từ đạo diễn cho đến quay phim, thư ký trường quay… đều đứng ngóng đợi và sẵn sàng quay. Thế nhưng càng đợi càng lâu, chỉ nghe thấy mỗi tiếng thác nước đổ từ trên cao vọng lại, không hề biết có xảy ra chuyện gì hay không.

Để có được cảnh quay này, chú ngựa của đoàn đã thoát chết trong gang tấc nhờ một khách du lịch người Tạng giúp sức.

Sau khi hoàn thành cảnh quay, Dương Khiết mới được nghe các nhân viên trong đoàn thuật lại: Lúc đi trên dốc của con thác, khi bước đi trên những tảng đá trơn tuột đầy rêu, ngựa đã bị trượt chân và nằm sõng soài trên những vách đá nước đang chảy xiết qua.

Mọi người thấy vậy đều cuống cuồng, "ba chân bốn cẳng" đến định vực ngựa thoát khỏi làn nước chảy xiết. Thế nhưng lần này không dễ dàng như khi ngựa bị ngã ở cạnh cống nước lần trước. Những khe nước ở đây khá sâu, nước lại chảy mạnh và xiết, không cẩn thận sẽ cuốn phăng ngựa xuống phía dưới.

Những rãnh nước có độ uốn nên mọi người có thể đứng trụ ở vách đá nhưng dù cố thế nào cũng không đở nổi ngựa dậy. Ngay đến hai nhân viên quản ngựa cũng đành bó tay. Người đứng vây quanh thì nhiều nhưng không ai có thể giúp gì được trong hoàn cảnh này.

Lúc này có một vị khách du lịch đi qua trong thấy liền chạy đến và rẽ mọi người trong đoàn ra và nói: “Để đấy tôi, nhanh rỡ bỏ yên trên lưng ngựa xuống trước đã!”. Mọi người trong đoàn lập tức rỡ yên ngựa xuống. Vị khách tiếp tục yêu cầu người của đoàn để cho ngựa nghỉ một lúc, đồng thời chú ý nghe hiệu lệnh của anh này, hơn nữa phải hết sức tập trung và cùng kéo.

Sau khoảng 10 giây, vị khách nắm dây cương, hét một tiếng lại giật dây cương, mọi người trong đoàn cũng hiệp lực kéo theo, thế là chú ngựa bạch đáng thương cũng từ từ được kéo dậy.

Hình ảnh thầy trò Đường Tăng cùng Bạch Long Mã đi trên đầu thác ở Cửu Trại Câu.

Vị khách hồi nãy là một người tộc Tạng, đồng thời là một người chuyên chăm sóc và thuần dưỡng ngựa. Chính vì vậy anh ra rất hiểu tập tính và thói quen của ngựa. Sự kết nối giữa người khách với loài ngựa thậm chí còn gần gũi và thân thiết với những người bình thường, vốn không am hiểu mấy về ngựa. Được biết, nngười tộc Tạng có thể giao tiếp với ngựa mà không phải thông qua ngôn ngữ.

Sau khi bạch mã đã được kéo vực dậy, bốn thầy trò bắt tay thực hiện cho cảnh quay trên đầu con thác theo như yêu cầu của Dương Khiết. Chỉ đến khi mọi người thấy mọi người trở xuống và kể lại sự tình thì đạo diễn Dương mới hay biết chuyện, bà cảm thấy bản thân quá tàn nhẫn. Đạo diễn Dương chỉ biết tự trách mình sao lại bắt một con ngựa tội nghiệp phải lao động vất vả đến vậy. Bà nghĩ có lẽ chú ngựa sẽ trách oán bà nhưng không thể nói ra được nỗi thống khổ mà nó phải chịu, cũng không thể đưa ra yêu cầu cho bà.

Chú ngựa bạch không ít lần gặp tai nạn khi tham gia cùng đoàn phim.

Một lần khác diễn ra vào tháng 7/1987, đoàn phim di chuyển từ Cửu Trại Câu đến miếu Nhị Vương ở Quán Huyện (tên phổ biến là Đô Giang Yển, Thành Đô) để thực hiện quay cảnh yêu tinh rết/Đa mục quái (Lý Hồng Xương thủ vai).

Miếu Nhị Vương được xây dựa vào núi, từ cổng chính dẫn lên điện chính có khá nhiều bậc. Bên cạnh các bậc còn có hệ thống máng dẫn nước, cạnh đó lại là một đoạn đường dốc được xây bằng xi măng. Ngựa của đoàn trên lưng chất hành lý, đi theo lối xây bằng xi măng. Mọi người vừa đến địa điểm mới nên đều phấn chấn, vui vẻ, vừa đi vừa cười nói hỉ hả.

Đang đi thì không ngờ xảy ra chuyện. Bên cạnh đường có một thân cây cổ thụ uốn hình chữ S, thân trên ngả hẳn ra giữa đường đi. Lúc này, chú ngựa bước hụt nên bị lọt chân xuống máng nước. Đi bên cạnh lúc đó là diễn viên kiêm thư ký trường quay Từ Đình Lôi đã bị ngựa va vào. Từ Đình Lôi vốn người nhỏ nhắn nên bị văng sang một bên và trượt xuống máng nước cạnh đó. Máng nước vốn rộng, quanh năm ẩm ướt và mọc đầy rêu xanh, vì vậy rất trơn trượt. Khi ngựa bị trượt chân vào máng thì đứng cũng không nổi, vì vậy cứ trượt tuồn tuột xuống. Máng dẫn nước lại thẳng đứng và không có đoạn uốn nào, nước cứ thế đổ thẳng xuống dưới.

Lần này quả thật quá nguy hiểm, nếu không giữ được chú ngựa thì coi như mất mạng như chơi. Khi xảy ra sự việc như vậy, mọi người trong đoàn đều liều mạng xông ra. Hạng Hán xông thẳng vào máng nước và chặn trước lối ngựa lao xuống. Thế như, một mình sức Hạng Hán thì không đủ, thế là cả người lẫn ngựa đều tuột theo.

Khi này Từ Đình Lôi vẫn ở bên cạnh chú ngựa liền ra sức ôm chặt lấy chân của ngựa. Trong khi những người khác cũng nỗ lực hết mình, người thì tóm đuôi, người kéo dây cương… Ai nấy đều cố gắng kéo ngựa lên cho khỏi tuột xuống dưới, mỗi người kéo theo một góc.

Ngựa bạch và thầy trò Đường Tăng tại địa điểm núi Vũ Di (1984).

Thế nhưng sức người không đủ, mọi người đều như bị kéo theo ngựa. Chỉ trong nháy mắt là coi như bị trôi tuột xuống dưới, tính mạng ngựa và người rồi không biết sẽ ra sao.

May sao lúc đó độ dốc của máng có vẻ bớt dốc đứng, cộng với sức người nên đã kéo được ngựa lại. Hành động của tất cả thành viên đoàn lúc đó khiến đạo diễn Dương hết sức xúc động. Bà không còn nhớ được khi đó còn có những người nào tham gia cứu ngựa nhưng giờ khắc sinh tử đó đến nay Dương Khiết vẫn nhớ như in.

Chia tay Bạch Long Mã

Thời gian nhanh chóng trôi qua, sau 5 năm đoàn phim đã hoàn thành các tập phim theo đúng kế hoạch và yêu cầu. Lúc này, ê kíp đã đến lúc phải nói lời tạm biệt với chú ngựa bạch dũng cảm và đáng yêu. Khi ngựa được đưa đi, Dương Khiết không hề được biệt lãnh đạo đài đã đưa nó đi đâu. Chỉ sau này bà mới được nghe nói, cả ngựa lẫn những đạo cụ được sử dụng trong Tây Du Ký hết thảy đều được đưa tới Vô Tích. Còn có tin chú ngựa được mang ra làm cảnh, bên cạnh còn có tấm biển đề Bạch Long Mã trong phim Tây Du Ký. Du khách muốn cưỡi và chụp ảnh cùng sẽ phải bỏ ra ngần này tiền là được phép chụp ảnh cùng, bỏ ra bao nhiêu tiền sẽ được cỡi lên lưng và chụp ảnh với ngựa, thêm bao nhiêu tiền có thể cỡi ngựa đi một vòng…

Đạo diễn Dương Khiết nghe vậy thì thực sự thấy sốc, giờ đây chú ngựa bạch mà bà yêu quý lại được mang ra để kiếm tiền mua vui cho thiên hạ. Có thể trong đoàn Tây Du Ký, chú ngựa này không khác nào một “công thần”, trải bao khổ ải cùng các thành viên trong đoàn, chịu mưa gió, rét mướt, trèo đèo lội suối, vào sinh ra tử không biết bao lần.

Nữ đạo diễn Dương cho rằng đó không nên là một kết thúc xứng đánh dành cho chú ngựa này, thế nhưng bản thân bà cũng không thể làm gì được hơn, bà đâu có quyền hay năng lực gì để đòi lại công bằng cho ngựa.

Bạch mã đã vào sinh ra tử, băng đèo lội suối vượt biết bao gian nan cùng Tây Du Ký.

Tái ngộ và xót xa

Sau bấy nhiêu năm, đến năm 1995, khi Dương Khiết khởi quay bộ phim Tư Mã Thiên, có lần bà đến Vô Tích tìm cảnh quay. Nhân dịp này Dương Khiết tranh thủ tìm đến chú ngựa bạch năm xưa từng gắn bó với đoàn phim Tây Du Ký.

Theo giới thiệu của người phụ trách ở đây cho biết, chú ngựa này vẫn còn sống và nó được đặc biệt hưởng chế độ hưu trí như một cán bộ về hưu, có chuồng riêng, được cung cấp mức ăn hạng “tiểu táo” (tiêu chuẩn ăn tập thể cao nhất, phân biệt với trung táo và đại táo).

Nghe nói vậy, nữ đạo diễn tức tốc phải đi tìm gặp ngay chú ngựa này để xem cuối cùng nó có được hưởng chế độ hưu trí hay không. Dương Khiết và một vài người trong đoàn men theo bức tường có con đường đồi nhỏ, đồng thời phát hiện cạnh đó có một gian phòng trông gần giống như một chiếc hang động thực chất là một vách núi nhô ra và tạ thành một hõm đá, bên trong hơi tối và chật hẹp). Ngoài cạnh cửa thì có vẻ sáng hơn chút, bên trong là một chú ngựa già gầy còm, đơn độc đang uể oải gặm cỏ.

Đứng từ xa cũng đã ngửi thấy mùi đặc trưng của loài ngựa. Đến gần mới thấy chú ngựa gần như không được tắm rửa gì, gầy gò và bẩn thỉu, không nhận ra là ngựa bạch hay ngựa đỏ nữa. Chẳng lẽ đây là chú Bạch Long Mã của đoàn Tây Du Ký năm xưa đây sao?

Dương Khiết đến trước mặt chú ngựa, nó quay đầu ra nhìn bà. Đạo diễn Dương khẽ giật mình khi nhận ra đây đúng là con ngựa quen thuộc từng gắn bó với đoàn phim của bà năm xưa, chỉ có điều nó đã không còn là một chú ngựa to khỏe, đầy khí thế của con Bạch Long Mã ngày nào.

Thời gian quay tập 16 - Thỉnh kinh Nữ Nhi quốc.

Đạo diễn Dương khẽ nói với chú ngựa: “Con còn nhận ra ta nữa không anh bạn cũ?”. Chú ngựa đứng im nhìn bà không chớp, ánh mắt cũng không hề có biểu hiện gì. Bà lại nói thầm với ngựa: “Bấy lâu nay, con sống có tốt không? Sao lại gầy gò thế này? Họ có cho con ăn no không?”.

Hình như ngựa vẫn lắng nghe bà nói, nó không hề động đậy khiến Dương Khiết không biết liệu trong đầu nó giờ có nhớ những năm tháng gắn bó với bà và đoàn Tây Du Ký nữa hay không. “Chúng ta đến thăm con đây, con có còn nhớ Tây Du Ký không? Có nhớ hay không? Có nhớ bọn ta không?”. Lúc đó chắc sẽ có người nghĩ bà thần kinh liền nhắc bà: “Nó nghe hiểu làm sao được, nhanh đi thôi”.

Dương Khiết vừa đi vừa ngoái đầu lại nhìn chú ngựa, ngựa cũng ngoảnh đầu ra dõi theo dáng nữ đạo diễn dần khuất xa. Dương Khiết cho rằng chú ngựa đã nhận ra bà. Bà liền đứng lại, vì nếu đi thêm bước nữa thì chú ngựa sẽ không còn được nhìn thấy bà nữa. Lúc này, đạo diễn Dương hết sức ngạc nhiên khi chú ngựa thở dài một cái, cảm giác như mất mát và quay đầu đi.

Dương Khiết bèn đến gặp người phụ trách của nơi này và đề xuất và hy vọng, mọi người ở đây vì bà mà chăm sóc tốt hơn cho chú ngựa. Lãnh đạo ở đây đồng ý nhưng nói thêm một cầu: “Bây giờ thế là tốt hơn nhiều rồi đấy, ngựa sống chẳng được bao lâu, như vậy coi như là tốt lắm rồi”. Câu nói này khiến Dương Khiết hụt hẫng, cách suy nghĩ này thì làm sao có thể chăm sóc tốt hơn cho chú ngựa vốn già nua và đơn độc kia được.

Lần thứ hai gặp lại cũng là lần cuối

Năm 1996, Dương Khiết trở lại Vô Tích quay bộ phim Tây Thi vàbà lại tiếp tục đến thăm lại chú ngựa bạch. Thế nhưng lần này có vẻ khó khăn hơn, bởi giờ đây đã không còn ai quan tâm gì đến con “Bạch Long Mã” nữa rồi. Nhiều người hiện giờ không biết chú ngựa được nuôi nhốt ở đâu. Mãi sau bà mới nghe nói, chú ngựa được thả nuôi cùng với một đàn ngựa khác, nhốt chung một chuồng.

Bạch mã từng được coi là một "công thần" có công lao lớn với đoàn Tây Du Ký.

Dương Khiết nghe vậy bèn cùng một vài thành viên trong đoàn đến chuồng ngựa nọ để tìm gặp lại chú ngựa bạch. Thế nhưng tìm khắp cũng không thấy đâu, đâu đâu cũng toàn ngựa đỏ, con nào con nấy đều cao to, lực lưỡng chứ không hề thấy bóng dáng một con ngựa bạch nào.

Khi bà hỏi người trông coi ngựa ở đây thì được biết, chú ngựa bạch bà tìm đang lẫn trong số ngựa ở đây. Để ý kỹ bà mới phát hiện ra chú “Bạch Long Mã” đứng lép vế hẳn so với bầy ngựa lộc ngộc, cao lớn ở đây.

Dương Khiết thực sự bất ngờ, trông chú ngựa này giờ đây nhỏ thó, gầy gò và ốm yếu đi trông thấy. Nó đứng lẫn trong đám ngựa ở đây, vì quá nhỏ bé, gầy gò nên bị che khuất nên bà không nhìn ra. Giờ đây nhìn lại, không ai còn tin nó từng là con Bạch Long Mã ngày nào.

Lúc đó cũng là giờ ăn của ngựa, vì quá thấp bé nên tầm mặt của chú ngựa bạch không sánh ngang với máng cỏ, nó phải nghển cổ lên mới với được cỏ trong máng. Trong khi những con ngựa to khỏe khác thì chen đẩy và xô chú ngựa già tội nghiệp sang một bên. Cuối cùng, con ngựa trắng già đáng thương chỉ biết co rúm người lại, nếu không sẽ lại bị xô đẩy bẹp rúm bởi đám ngựa cao lớn.

Đứng bên ngoài quan sát, Dương Khiết thấy thực sự đau lòng và thương tâm. Ngay đến một miếng ăn mà chú ngựa cũng đành chịu. Một con ngựa vừa già vừa yếu ớt, nếu không bị bon chen đến chết thì cũng chết vì đói, thật là một bi kịch đối với chú ngựa này.

Đạo diễn Dương thầm nghĩ, cứ để như vậy thì chẳng bao lâu chú ngựa bạch này cũng không tồn tại được là bao. Có thể đây sẽ là lần cuối cùng bà được nhìn thấy chú ngựa bạch từng gắn bó như một cố nhân tri kỷ. Dương Khiết yêu cầu người giữ ngựa dắt chú ngựa bạch ra để bà được chụp ảnh với nó để còn có cái làm kỷ niệm.

Hình ảnh uy phong lẫm liệt của chú ngựa bạch một thời.

Trong lòng Dương Khiết chua xót và thương cảm, bà vẫn hỏi thầm với nó có còn nhớ đến bà hay không: “Con còn nhớ ta không? Thế là chúng ta đều đã già cả cả rồi”. Thế nhưng bà không còn cảm nhận thấy chú ngựa có phản ứng nào. Đúng là chú ngựa đã già thật sự, nó không còn bất kỳ phản ứng nào với thế giới bên ngoài. Đầu ngựa cúi gập, dường như không còn đủ sức để ngóc nổi đầu lên được nữa. Cả người và ngựa đều không thể tiếp xúc qua ánh mắt được nữa, chú ngựa giờ đây không khác gì con người ở vào độ tuổi xế chiều, tắt nắng. Nếu không có ai quan tâm, chăm sóc, chẳng mấy chốc chú ngựa này sẽ sớm lìa đời. Bà đau xót nghẹn ngào, nếu không có người đứng bên cạnh, chắc hẳn bà đã òa lên khóc vì xót xa.

Dương Khiết giận giữ khi hỏi người trông ngựa ở đây: “Các anh có biết nó là con Bạch Long Mã của đoàn Tây Du Ký năm xưa hay không? Làm ơn có thể cải thiện tình trạng cho nó được không? Chẳng nhẽ không ai để ý thấy những con ngựa to khỏe khác lúc nào cũng xô đẩy, chen lấn và tranh giành miếng ăn với nó hay sao? Các anh có thể cho nó một chỗ ăn riêng có được không?”.

Yêu cầu của Dương Khiết được những người coi ngựa ở đây đáp ứng. Họ dắt chú ngựa đến một khu vực riêng, mặc dù họ vẫn cảm thấy làm lạ khi Dương Khiết và người trong đoàn vì sao lại quan tâm đến con ngựa này đến như vậy.

Khi trở về, Dương Khiết không biết liệu chú ngựa bạch đáng thương kia có được chăm sóc tử tế, được ăn uống đầy đủ hay không. Qua một vài năm sau, Dương Khiết nghe tin chú ngựa đã qua đời và được chôn ở Vô Tích, một nơi không ai biết đấy là đâu.