Bài thơ “Nam quốc sơn hà” của Lý Thường Kiệt được coi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của nước Việt Nam ta. Trải qua bao thăng trầm biến cố của lịch sử, bản dịch “Nam quốc sơn hà” vẫn giữ nguyên giá trị, ăn sâu, bám rễ vào tiềm thức người Việt, càng khó có thể đánh đổi bằng một bản dịch nào khác. Thế nhưng, mới đây trong tập 1 sách Ngữ văn lớp 7 có đưa vào một bản dịch mới của dịch giả Nam Thước – Lê Trân. Bản dịch thơ này đang nhận được những ý kiến trái chiều của dư luận.

Bản dịch mới đúng nhưng không trúng

“Sông núi nước Nam vua Nam ở/ Vằng vặc sách trời chia xứ sở/ Giặc dữ cớ sao phạm đến đây/ Chúng mày nhất định phải tan vỡ.”- Đây là những câu thơ trong bản dịch mới của bài “Nam quốc sơn hà” mới được đưa vào tập 1 sách Ngữ văn lớp 7. Có thể nói, mới chỉ nghe thôi cũng thấy bản dịch này ngang tai và khó chấp nhận.

Nhìn ở góc độ thời gian, “Nam quốc sơn hà” với bản dịch cũ của tác giả Trần Trọng Kim không chỉ có giá trị lịch sử, mà còn có giá trị nhân văn, mang hồn cốt dân tộc. Từ năm 1076-1077, khi “Nam quốc sơn hà” ra đời, nó đã trở thành bản hùng ca của tổ quốc, hiệu triệu tinh thần yêu nước. Mỗi câu từ trong bài thơ là mỗi lời sắt thép, khẳng định ý chí đấu tranh, quyền tự chủ, tự quyết, tự tôn dân tộc. Toàn bộ bài thơ “Nam quốc sơn hà” như một lời hịch đanh thép, tuyên bố với thế giới rằng, đất nước Việt Nam phải được người Việt Nam cai quản, mưu sinh, đấu tranh gìn giữ. Và không phải ngẫu nhiên mà “Nam quốc sơn hà” ăn sâu, bám rễ vào tiềm thức nhân dân, khẳng định được giá trị trường tồn của nó, mà rõ ràng đây là bài thơ dịch sát nghĩa, chân thực nhất.

Hon thieng dan toc khong the doi thay - Anh 1

Bìa sách Ngữ văn lớp 7 có in bài “Nam quốc sơn hà” theo bản dịch mới của dịch giả Nam Thước- Lê Trân

Nhìn ở góc độ văn chương, bản dịch mới không sát, không chân thực, không xuôi bằng bản dịch cũ. Nếu ta đem so sánh lời thơ câu thứ hai của bản dịch cũ “Rành rành định phận ở sách trời” với “Vằng vặc sách trời chia xứ sở” ở bản dịch mới, thì rõ ràng, bản dịch cũ hay hơn cả về câu từ: gần gũi và triết lý; cả về tính sát thực: đanh thép mà không hoài nghi. Tác giả của phiên bản cũ đã tinh ý chỉ rõ ràng rằng “Sông núi nước Nam” đã “rành rành”, được ghi trong sổ sách, không thể chối cãi. Còn phiên bản mới của dịch giả Nam Thước – Lê Trân cắt nghĩa rằng: “Sông núi nước Nam” đã “vằng vặc” ở “sách trời”. Đem cắt nghĩa hai từ “định phận” và từ “vằng vặc” thì “định phận” là tính từ “pháp lý”, khẳng định chủ thể của sự vật. Còn “vằng vặc” là tính từ chủ yếu dùng trong thơ ca, văn học, ca dao, thi họa, nói về thiên nhiên tự tạo, hoặc sự cảm nhận của con người với cảnh vật xung quanh.

Cũng là cách thể hiện tinh thần đấu tranh với hành động xâm lấn của giặc ngoại bang, nhưng hai câu thơ của bản dịch cũ có sức nặng hơn, chất chứa “lửa” và có “thép” hơn; thể hiện sự căm thù và ý chí quyết tâm đánh đuổi giặc ra khỏi bờ cõi mãnh liệt hơn: “Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm/ Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời”. Còn ở bản dịch mới tính đấu tranh nhẹ hơn: “Giặc dữ cớ sao phạm đến đây/ Chúng mày nhất định phải tan vỡ”.

Nhìn ở góc độ tinh thần đấu tranh cách mạng yêu nước của người cộng sản, thì đối với giặc “không thể vỗ vai nhắc nhẹ” kiểu “Giặc giữ cớ sao phạm đến đây” được, mà phải chỉ thẳng “Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm”. Trong cuộc chiến tranh vệ quốc, để thắng giặc, chúng ta phải “đánh tơi bời”, hoặc chí ít cũng đánh tan tành, chứ không thể nói “chúng mày nhất định phải tan vỡ”. Mặt khác, cách dịch “đánh tơi bời” sát với chiến thuật quân sự trong chiến đấu, còn dịch “nhất định phải tan vỡ” như hàm ý chỉ đồ vật. Dịch như vậy, đúng nhưng không trúng, nói cách khác đúng nhưng không sát.

Từ sự so sách này thôi, cũng đủ khẳng định, bản dịch “Nam quốc sơn hà” của dịch giả Nam Thước – Lê Trân không ưu việt bằng bản dịch cũ.

Không nên đưa vào sách giáo khoa

Trước dư luận và nhiều tranh cãi về bài thơ “Nam quốc Sơn hà” được dịch giả Nam Thước – Lê Trân cho ra bản mới, nhiều chuyên gia không tránh khỏi bất ngờ. “Đành rằng “Nam quốc sơn hà” cũng là bản dịch từ chữ Hán, nhưng bản dịch cũ đã quá xuất sắc thì không thể thay bằng một bản dịch mới. Ở bản dịch cũ có đầy đủ “sinh khí” của dân tộc thì nên tuân thủ nó. Việc bản dịch “Nam quốc sơn hà” cũ khắc vào tâm khảm, tiềm thức người dân đã rõ ràng, nhưng quan trọng hơn là bản dịch đó chuẩn xác”. Chỉ cần đọc thôi cũng xúc động rưng rưng vì hồn cốt tổ quốc ẩn chứa trong đó” – Giáo sư Vũ Chinh nói.

Cô giáo có 32 năm dạy văn Quách Thị Hòa, hiện dạy học ở trường Đinh Tiên Hoàng (Vũng Tàu) chia sẻ: “Không thể có một “Nam quốc sơn hà” nào hào sảng hơn bản dịch của Trần Trọng Kim. Việc in bản dịch mới “Nam quốc sơn hà” vào sách, vô tình tạo nên ý kiến trái chiều. Nhưng đáng nói là học sinh không biết đâu là bản dịch chuẩn nhất mà học. Tôi nghĩ, một tác phẩm văn học bằng chữ Hán có thể có nhiều người, nhiều thế hệ dịch giả khác nhau cùng dịch là chuyện bình thường, nhưng đưa bản dịch mới vào giảng dạy thì không nên bởi bản dịch cũ đã chuẩn xác. Hơn nữa việc chi phí in ấn lại sách sẽ rất tốn kém” – cô Hòa chia sẻ.

Đồng ý là những bản dịch mới của “Nam quốc sơn hà” chỉ để tham khảo, song điều mà nhiều giáo viên trăn trở, lo ngại, phụ huynh học sinh bức xúc là nó lại được in trong sách. Trăn trở về điều này, cô giáo có 32 năm dạy văn Quách Thị Hòa, hiện dạy học ở trường Đinh Tiên Hoàng (Vũng Tàu), chia sẻ: “Không thể có một “Nam quốc sơn hà” nào hào sảng hơn bản dịch của Trần Trọng Kim. Việc in bản dịch mới “Nam quốc sơn hà” vào sách, vô tình tạo nên ý kiến trái chiều. Nhưng đáng nói là học sinh không biết đâu là bản dịch chuẩn nhất mà học. Tôi nghĩ, một tác phẩm văn học bằng chữ Hán có thể có nhiều người, nhiều thế hệ dịch giả khác nhau cùng dịch là chuyện bình thường, nhưng đưa bản dịch mới vào giảng dạy thì không nên bởi bản dịch cũ đã chuẩn xác. Hơn nữa việc chi phí in ấn lại sách sẽ rất tốn kém” – cô Hòa chia sẻ.

Mới đây, trả lời chất vấn của đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Nam Lê Văn Lai về bản dịch “Nam quốc sơn hà” mới gây bức xúc trong phụ huynh học sinh, Bộ trưởng Giáo dục – Đào tạo Phạm Vũ Luận nhận định rằng, việc làm sách giáo khoa mà đưa vào những thay đổi không cần thiết, không hiệu quả thì sẽ không xem xét thực hiện theo hướng đó.

Thắng Mai