Xin mượn lời đại thi hào Nguyễn Du khi viết những lời tri ân của người làm công tác thanh tra với Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu. Nói khúc vui bởi lẽ ngành Thanh tra vừa long trọng kỷ niệm 70 năm ngày Truyền thống của ngành. Nói khúc vui còn bởi lẽ, cả dân tộc ta đang đón những ngày đầu Xuân Bính Thân 2016, năm gắn với những sự kiện trọng đại của đất nước.

“Khuc vui xin lai so day cung Nguoi”… - Anh 1

Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội nghị Tổng kết công tác thanh tra năm 1961

Cần phải khẳng định rằng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành sự quan tâm đặc biệt đến công tác thanh tra, kiểm tra. Người đã có nhiều huấn thị quan trọng thể hiện rõ những tư tưởng, quan điểm về vai trò, vị trí công tác thanh tra và người làm công tác thanh tra, kiểm tra.

Ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, chính quyền nhân dân được thành lập, ngày 23/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 64/SL thành lập Ban Thanh tra Đặc biệt. Sắc lệnh chỉ rõ: “Chính phủ sẽ thành lập ngay một Ban Thanh tra Đặc biệt, có ủy nhiệm là đi giám sát tất cả các công việc và các nhân viên của các ủy ban nhân dân và các cơ quan của Chính phủ...”.

Ban Thanh tra Đặc biệt được giao nhiệm vụ xét giải quyết ngay những vụ tham ô, những vụ bắt người trái phép để làm yên lòng dân, để “an dân”. Qua việc giải quyết, xử lý nghiêm minh, kịp thời những vụ việc ấy mà thiết lập kỉ cương, “đề cao phép nước” ngay từ thời điểm khởi đầu xây dựng chính quyền cách mạng của nhân dân, vì nhân dân. Việc làm này không chỉ thể hiện một phương pháp cách mạng lỗi lạc của Hồ Chủ tịch mà còn cho thấy tầm quan trọng của công tác thanh tra, kiểm tra trong việc xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng. Chủ tịch Hồ Chí Minh hết sức chú trọng đến việc xây dựng kỷ cương, phép nước; xây dựng và củng cố hệ thống chính quyền dân chủ nhân dân, “của dân, do dân, vì dân” ngay từ những ngày đầu của kỷ nguyên “dân chủ, cộng hòa”. Để thực hiện mục tiêu này, Bác đã gửi trọn niềm tin vào những cán bộ được Bác lựa chọn và giao trách nhiệm làm công tác thanh tra, kiểm tra như cụ Bùi Bằng Đoàn, cụ Tôn Đức Thắng, cụ Nguyễn Lương Bằng, ông Cù Huy Cận, ông Trần Đăng Ninh…

Cùng với Ban Thanh tra đặc biệt của Chính phủ, Ban thanh tra tại Bộ Quốc phòng, Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính, Bộ Canh nông... và các xứ Bắc bộ, Nam bộ cũng được thành lập. Sau này, việc đổi tên Ban Thanh tra Đặc biệt thành Ban Thanh tra Chính phủ, Ban Thanh tra Trung ương của Chính phủ, Ủy ban Thanh tra của Chính phủ, Ủy Ban thanh tra Nhà nước rồi Thanh tra Chính phủ cũng chứng minh vai trò quan trọng của cơ quan Thanh tra theo tư tưởng, quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Bác Hồ khẳng định “thanh tra, kiểm tra là công tác rất quan trọng”. Bác nói “Nếu như Trung ương Đảng, Chính phủ có nghị quyết, chỉ thị đưa về các ngành, các địa phương, kết quả thế nào không có thanh tra khó mà biết được địa phương làm tốt, làm vừa, làm xấu, có làm hay không làm trên không biết; địa phương nhiều khi tự mình cũng không biết; trên không thấu dưới, dưới không thấu trên. Thanh tra là để theo dõi xem các kế hoạch, chỉ thị, chính sách đó, các địa phương đã chấp hành như thế nào. Vì vậy, cán bộ thanh tra giúp trên hiểu biết tình hình địa phương và cấp dưới, đồng thời cũng giúp cho các cấp địa phương kịp thời sửa chữa uốn nắn nếu làm sai, hoặc làm chậm. Cho nên trách nhiệm của công tác thanh tra là quan trọng”.

Thanh tra là một chức năng thiết yếu, một nội dung, một mắt xích không thể thiếu của quản lý Nhà nước. Mà trước hết thủ trưởng các cấp, các ngành, các cơ quan đơn vị phải thực hiện việc thanh tra, kiểm tra như một nội dung của công tác lãnh đạo, quản lý. Hội nghị cán bộ thanh tra toàn miền Bắc lần đầu tiên được triệu tập và làm việc trong 6 ngày (từ 15 đến 20/4/1957). Hội nghị vinh dự đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh tới dự và nói chuyện. Nói chuyện với Hội nghị, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phân tích tầm quan trọng của công tác thanh tra, yêu cầu các cấp chính quyền cũng như các cấp bộ Đảng phải giúp đỡ cho cán bộ thanh tra làm tròn nhiệm vụ. Người cũng chỉ rõ thái độ, phẩm chất của người thanh tra là phải có đạo đức cách mạng, cẩn thận, khách quan, chống quan liêu. Câu nói của Người với cán bộ thanh tra tại Hội nghị này “Thanh tra là tai mắt của trên, là người bạn của dưới” đã trở thành khẩu hiệu và phương châm hoạt động của ngành Thanh tra.

Gắn liền với lãnh đạo, quản lý, công tác kiểm tra, thanh tra phải được coi như việc làm thường xuyên của các cơ quan, đơn vị. Nó có vị trí quan trọng trong việc bảo đảm cho công tác lãnh đạo đúng đắn, và cho quản lý hiệu quả. Quan điểm đó càng được nhấn mạnh trong điều kiện hội nhập, xây dựng, phát triển một nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó Nhà nước thực hiện vai trò tạo lập môi trường pháp lý và đồng thời bảo đảm các điều kiện để các thiết chế tiến hành thanh tra, kiểm tra kịp thời, hiệu quả việc thực hiện chính sách, pháp luật của các cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Bác còn nhấn mạnh “Thanh tra không chỉ là đi xem địa phương thực hiện nghị quyết, chỉ thị, thế nào. Nếu họ làm sai hay gặp khó khăn, còn giúp đỡ họ làm cho đúng với nghị quyết, chỉ thị của trên đưa xuống”. Như vậy, thanh tra, kiểm tra là nhằm ngăn chặn, phòng ngừa, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật, góp phần quan trọng trong việc nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý Nhà nước.

Mục đích thanh tra được xác định là nhằm phát huy nhân tố tích cực, phòng ngừa, xử lý các vi phạm, góp phần thúc đẩy hoàn thành nhiệm vụ, hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, các quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và công dân. Quán triệt tinh thần đó, thông qua hoạt động thanh tra, kiểm tra nhiều chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đã được bổ sung điều chỉnh kịp thời, kỉ luật Nhà nước được tăng cường, dân chủ xã hội chủ nghĩa được phát huy. Qua đó, góp phần quan trọng vào củng cố mối quan hệ giữa Đảng với dân, củng cố niềm tin của dân với Nhà nước.

Để làm được những điều đó, cán bộ thanh tra phải có thái độ khách quan, trung thực và có năng lực. Bác chỉ rõ, cán bộ thanh tra “nghe không được thiên lệch, nghe một bên, nên nghe người này nghe người kia”; phải khách quan “chớ do ý muốn mà suy đoán chủ quan của mình”, “Thanh tra muốn biết, muốn thấy, muốn hiểu rõ sự thật ở cơ quan, ở địa phương nào đấy phải đến tận nơi, nghe ngóng, tìm hỏi, chịu khó. Quan liêu sẽ không làm được nhiệm vụ. Phải cẩn thận, khách quan, điều tra nghiên cứu kĩ lưỡng, chịu khó”.

Về phẩm chất, người làm công tác thanh tra phải tự mình nghiêm chỉnh, phải có đạo đức cách mạng, tự mình phải gương mẫu cho người khác noi theo. Bác ví “Cán bộ thanh tra như cái gương cho người ta soi mặt, gương mờ thì không soi được. Vì thế, cán bộ thanh tra phải rèn luyện đạo đức cách mạng, phải cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư để dân tin, dân phục, dân yêu”; “Cán bộ thanh tra phải cố gắng học tập, học cái hay, tránh cái dở, trau dồi đạo đức cách mạng, nâng cao trình độ lý luận, trình độ nghiệp vụ và trình độ chuyên môn để làm việc cho tốt thì đó là tiền đồ vẻ vang, là xứng đáng với sự tín nhiệm của Đảng, của Chính phủ”.

TS Trần Đức Lượng
Nguyên Phó Tổng Thanh tra Chính phủ