Tờ NATION số ra ngày 16-10, đăng bài của Jeremy Bird (Tổng thư ký Ủy ban sông Mê-công) viết từ Viêng-chăn (Lào) cho báo này.

Mở đầu bài báo viết: Mặc dù đã thấy những dấu hiệu thận trọng hồi phục của nền kinh tế thế giới trong vài tháng gần đây, nhưng cuộc khủng hoảng kinh tế vẫn tiếp tục. Các thống kê về thương mại, việc làm và sản xuất cho thấy, nền kinh tế quốc tế đang thu hẹp lại. Tăng trưởng kinh tế thế giới năm 2009 là thấp nhất trong những năm gần đây. Đây là tin xấu cho 60 triệu người sống ở lưu vực sông Mê-công, nhưng có lẽ không xấu như dự kiến trước đây. Cũng như các cộng đồng nghèo khác, họ rất dễ bị rủi ro và phải đối mặt với nhiều thách thức hơn so với các cộng đồng giầu có. Trên thị trường thế giới, giá cả hàng hóa đã giảm xuống, dẫn đến sản lượng khai thác nguồn lợi của khu vực giảm, các khoản lợi tức từ buôn bán với nước ngoài giảm. Một số người đã trở về tìm sinh kế ở nông thôn. Với phần lớn người nghèo trong lưu vực, cuộc sống của họ phụ thuộc vào các nguồn tài nguyên phong phú của sông Mê-công, là nguồn cung protein chính và sinh kế từ nghề thủy sản. Họ không bị ảnh hưởng quá nặng bởi sự suy thoái kinh tế thế giới. Lưu vực Mê-công có nguồn thủy sản nội địa lớn nhất trên thế giới, sản lượng ước tính 2,5 triệu tấn / năm, số tiền trị giá ít nhất là 2 tỷ USD mỗi năm. Các sông, hồ, nguồn nước trong lưu vực Mê-công như là một tài nguyên đối với các cộng đồng dân cư trong lưu vực và cuộc sống của họ phụ thuộc nhiều vào nguồn tài nguyên này. Nguồn tài nguyên này có sự cách ly tương đối khỏi những biến động kinh tế toàn cầu. Chúng phụ thuộc nhiều vào các hệ thống tự nhiên, ít phụ thuộc vào nền kinh tế rộng lớn của thế giới. Đây là sức mạnh của hệ thống sông tự nhiên, đặc biệt là đa dạng sinh học, nguồn lợi tự nhiên và năng suất nuôi trồng thủy sản của các vùng đất ngập nước, đầm lầy, ao, hồ và vùng đồng bằng ven biển của sông Mê-công là rất lớn. Nguồn lợi này là rất quan trọng để giảm nghèo cho cộng đồng dân cư khu vực này. Phần lớn các nước trong lưu vực thu được nguồn lợi kinh tế từ sông Mê-công thấp. Bên cạnh thủy sản, thủy điện là một nguồn năng lượng tái tạo và có khả năng tạo ra một khoản thu lớn cho các chính phủ để sử dụng trong các chương trình phát triển kinh tế, xã hội; trong ngành nông nghiệp, Mê-công còn rất nhiều tiềm năng để tăng dự trữ nước và xây dựng hệ thống thủy lợi; Mê-công và các nhánh của nó là các liên kết quan trọng cho vận tải và thương mại trong khu vực. Tuy nhiên, cũng có nhiều thách thức liên quan như, tăng trưởng dân số và thay đổi khí hậu. Tương tự, nếu sinh kế cơ bản đang tiếp tục được đáp ứng bởi nguồn tài nguyên nước của lưu vực, phát triển trong tương lai cần phải được quy hoạch lại một cách cẩn thận. Người nghèo ở nông thôn cũng phải có lợi ích trong dài hạn từ tăng trưởng kinh tế của mỗi nước và cả khu vực. Điều này có thể đạt được chỉ thông qua các chiến lược tận dụng các lợi ích cùng với mục tiêu chia sẻ các lợi ích. Phải có cách tiếp cận mới, phân tích tổng hợp nhằm kiểm tra việc phân phối các lợi ích, chi phí và ảnh hưởng của sự phát triển trên hệ thống sông. Ví dụ, lợi ích kinh tế và xã hội của một đề án thủy điện, so với giá trị của việc giảm tiềm năng trong ngành thủy sản mà nó có thể gây ra? Và làm thế nào để điều hòa các lợi ích của một nhóm với các thiệt hại của nhóm khác? Làm thế nào chống xâm nhập mặn và nông nghiệp ở hạ nguồn sẽ bị ảnh hưởng, nếu nước được sử dụng cho thủy lợi thượng nguồn? Bởi vì hệ thống sông xuyên biên giới, tất cả những vấn đề này có ý nghĩa quốc tế và cần phải được giải quyết thông qua khuôn khổ hợp tác khu vực. Trả lời cho những câu hỏi này không đơn giản, nhưng một thực tế và đã được quốc tế chấp nhận là Hiệp định Mê-công được ký kết năm 1995, về việc thành lập Ủy ban sông Mê-công (MRC). MRC là cơ quan chịu trách nhiệm về hợp tác liên chính phủ về quản lý bền vững các lưu vực sông Mê-công, thành viên bao gồm Việt Nam, Campuchia, Lào và Thái-lan. Để thực hiện nhiệm vụ của mình, MRC quản lý chung tất cả các lĩnh vực bao gồm cả duy trì nghề cá; xác định các cơ hội cho nông nghiệp; việc duy trì sự tự do di chuyển của sinh vật sống trong sông; đánh giá tính bền vững của thủy điện; quản lý lũ lụt và bảo tồn hệ sinh thái. Ngoài ra còn nghiên cứu các hiện tượng bất thường và dự báo tương lai của lũ, lụt, hạn hán kéo dài và mực nước biển dâng kết hợp với biến đổi khí hậu. Thực hiện nhiệm vụ tư vấn, MRC tạo điều kiện cho các cuộc đối thoại giữa các chính phủ, khu vực tư nhân và xã hội dân sự về những thách thức này. MRC đang làm việc với các chính phủ thành viên và các đối tác phía thượng nguồn, là Trung Quốc và Myanmar, để bảo đảm các yếu tố này được tính đến khi lập kế hoạch phát triển giữa các nước trong khu vực. Bằng cách đó, MRC cam kết tham gia đối thoại với các bên liên quan để bảo đảm quản lý tài nguyên nước giúp giảm nghèo trong khu vực. Các bên liên quan cần thiết lập một kênh truyền thông cho những nhu cầu và lợi ích của quốc gia thành viên và ý kiến của người dân phải được phản ánh trong các quyết định có ảnh hưởng đến họ. Điều này đòi hỏi sự tham gia liên tục của người dân, trong suốt quy trình lập kế hoạch và ra quyết định, sự tham gia trong việc đặt mục tiêu và phương hướng phát triển. Như vậy, mức độ tham gia của người dân phụ thuộc vào tính minh bạch, lòng tin và sự tự tin. Xây dựng một ý thức mạnh mẽ của quyền sở hữu của dân chúng khu vực đối với dòng sông. Đây cũng là lý do trong tuần này, các đại diện cộng đồng dân cư, các nhà nghiên cứu, các tổ chức xã hội dân sự, cơ quan chính phủ thành viên MRC, tổ chức tư nhân và các tổ chức tài chính sẽ có cuộc họp ở Chiang Rai (Thái-lan), để thảo luận về các kịch bản khác nhau về sử dụng các tài nguyên của lưu vực sông Mê-công cho phát triển. Chương trình nghị sự được xây dựng trên những nỗ lực để tham khảo ý kiến các cộng đồng dân cư bao gồm các cuộc điều tra đại chúng, những câu hỏi câu hỏi với người dân, một trang web nơi mà người dân có thể trình bày ý kiến và sử dụng những kiến thức rộng rãi của các tổ chức phi chính phủ (NGOs) về việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên của sông Mê-công. Trong số các câu hỏi được nhiều người thảo luận là: Làm thế nào để cân bằng phát triển thủy điện, thủy sản, thủy lợi, chuyển hướng và quản lý lũ lụt, hạn hán, ngập mặn ở hạ lưu sông Mê-công. Nhu cầu của các bên liên quan là gì và làm thế nào có thể phát triển chung một lòng chảo công bằng. Chiến lược phát triển là gì? Làm thế nào (bao gồm các nhóm người nghèo) có thể tham gia vào quá trình trong quyết định chính sách? Làm thế để đối phó với thay đổi khí hậu và những ảnh hưởng của nó đến kế hoạch dài hạn? Trong hội nghị tới, chắc chắn sẽ có bất đồng trong thảo luận. Đó mới là điều được mong đợi. Qua đó mới xây dựng một chiến lược phát triển thích hợp, nó sẽ có được thể những tiếng nói trong phạm vi rộng hơn của cộng đồng để tìm được chiến lược phát triển bền vững của sông Mê-công. Một cuộc tranh luận vượt ra ngoài những quan ngại ngắn hạn của cuộc khủng hoảng kinh tế hiện nay. Bùi Căn