Tết này, nhiều ngư dân vùng biển Sa Kỳ (Quảng Ngãi) không được đi chơi tết, nhưng lòng vẫn vui như tết. Sau hai mùa biệt xứ, vụ nam năm nay, cá cơm lại về dày đặc.

Đúng dịp tết nên có nhiều chủ tàu đêm mùng 1 đã ra khơi. Họ bảo đây là "lộc đầu năm" từ biển, không phải năm nào cũng có. Quảng Ngãi có hàng chục xã ven biển với hàng ngàn tàu thuyền tham gia khai thác hải sản, nhưng chỉ có Tịnh Kỳ, huyện Sơn Tịnh là xã được hưởng lộc đầu năm, mà cũng chỉ có 150 tàu trên tổng số 563 chiếc trong toàn xã được “hưởng” vì số tàu này chuyên làm nghề pha xúc. Đây là nghề hoàn toàn mới, chuyên khai thác cá cơm, được một số chủ tàu “học mót” từ số ngư dân Cà Ná-Phan Thiết mấy năm nay. Trong khi tàu dịch chuyển trên biển, nếu phát hiện đàn cá cơm, lập tức hàng chục ngọn đèn công suất cực lớn đồng loạt bật lên. Thấy đèn pha đột ngột, đàn cá cơm quáng gà nên “gom” lại. Các thuyền viên chỉ việc quăng lưới rồi “xúc” cá lên tàu. Khai thác cá kiểu này gọi là nghề pha xúc. Trong các năm 2005-2007, cá cơm cũng xuất hiện khá nhiều tại vùng biển Quảng Ngãi, nhưng hai năm qua, chúng bỏ đi biệt xứ khiến số tàu thuyền hành nghề pha xúc một phen chới với. Lão ngư Nguyễn Lung (70 tuổi) gọi loài cá cơm là “cá khách”, vì là “khách” nên thi thoảng mới ghé thăm ngôi nhà biển vùng cửa Sa Kỳ này. Năm nay, chủ chưa kịp chuẩn bị gì thì “khách” đã ghé thăm, đúng dịp tết. “Núi” cá giữa biển Cách đây mấy năm, tôi theo một tàu đánh cá của ngư dân Sa Kỳ hành nghề pha xúc để ra khơi trọn đêm với hy vọng sẽ được tận mắt xem những “núi cá” cơm mà từ lâu tôi vẫn thường nghe kể. Hết đêm, 8 ngư phủ chia nhau chừng 100kg cá, bán sạch sẽ vẫn không đủ chi phí tiền mua nhiên liệu. “Núi cá” đâu chả thấy, chỉ thấy những khuôn mặt nhàu nhò của các thuyền viên khi nhìn dưới khoang thuyền trống huơ trống hoác. Còn gã “ngư dân bất đắc dĩ” là tôi thì được một phen “cho cá ăn chè”, hãi đến già! Gặp lại tài công Lê Văn Đức - “bạn chài” trong chuyến đi của tôi dạo ấy, Đức khoe ngay: “Số anh xui rủi chứ nếu hôm mùng 7 tết vừa rồi mà đi với tụi em, không chỉ gặp một “núi” mà trùng điệp những “núi cá”, giăng mắc khắp vùng biển ngoài khơi đảo Lý Sơn chứ không phải lèo tèo như dạo anh em mình đi trước đây đâu”. Theo Đức, hằng năm vào cữ cuối tháng chạp âm lịch, vùng biển Quảng Ngãi thường có gió mùa đông bắc, biển động mạnh nên tàu thuyền không thể ra khơi, hoặc có ra khơi thì cũng không khai thác được cá cơm. Năm nay, thời tiết thuận lợi hơn, mới 20 tháng chạp, sương mù đã xuất hiện, cũng là lúc từng đàn cá cơm không biết từ đâu kéo về dày đặc. Chỉ cần đi chừng vài chục hải lý là có thể dừng tàu lại để khai thác. Cũng không cần phải “pha” đèn cho cá gom lại mà chỉ cần nhìn vào máy tầm ngư là có thể quăng lưới. Có những vùng, cá cơm đùn lên như núi. Ngư dân chỉ có việc “xúc” lên tàu. Anh Phạm Thạch - một bạn chài trên tàu của anh Phạm Chỉnh - cho hay, cá cơm nhiều đến mức, nếu những tàu có công suất nhỏ, khoảng 45CV trở xuống, trên tàu có 8 lao động, chỉ “khoắng” ba giờ đồng hồ là lo cuốn lưới vì nếu “tham”, có thể chìm tàu! Lão ngư Nguyễn Lung giải thích hiện tượng “núi cá” này là do vùng biển Quảng Ngãi mấy năm qua, người dân không sử dụng mìn để khai thác cá nên môi trường được “sạch” hơn, an toàn hơn cho loài cá cơm đến sinh sản. Nhiều ngư dân cũng cho hay, có thể đây là hiện tượng thường thấy sau mỗi lần có bão lớn. Sau bão thường hay được mùa, như nông dân trúng mùa tỏi ở Lý Sơn năm nay chẳng hạn, giờ thì trúng cá cơm. Hình như đó là quy luật đền bù của tạo hóa, sau khi bão đã cướp đi của người dân quá nhiều thứ. Cá cơm được chuyển lên bờ. Ảnh: T.Đ Hái lộc đầu năm Cuối tháng chạp, nhiều ngư dân hành nghề pha xúc ở vùng biển Sa Kỳ phát hiện những đàn cá cơm, lúc đầu còn lưa thưa, càng về những ngày áp tết, càng dày. Nhiều gia đình sắm tết qua quýt cúng ông bà trong ngày 30, tối mùng 1 đã ra khơi. Anh Lê Văn Tới - chủ một tàu pha xúc - nói: “Sáng mùng 1, vợ chồng tranh thủ chúc tết hai bên nội ngoại, đến trưa là nạp nhiên liệu cho tàu để lên đường. Chắc là tiên linh ông bà cũng thông cảm cho hoàn cảnh của con cháu nên chẳng trách cứ gì đâu. Lộc biển mà, nó chỉ đến trong khoảnh khắc rồi đi, nếu mình không chớp thời cơ, coi như lỡ vận cả năm”. Nếu như trong đêm mùng 1 tết, cả vùng Sa Kỳ chỉ có khoảng 15 tàu lên đường thì đến mùng 3 tết, có đến 50 chiếc ra khơi. Lại gió mùa đông bắc trong ngày mùng 3, mùng 4, nhiều ngư dân tiếc hùi hụi. Sang ngày mùng 6, mùng 7, sương mù lại xuất hiện, cả 150 tàu trong xã đều trực chỉ vùng biển ngoài khơi của đảo Lý Sơn. Từ lão ngư như cụ Nguyễn Lung đã 70 tuổi cũng xông pha sóng nước, đến thanh niên trai tráng chưa vợ con gì như Nguyễn Đồng, Lê Đạt đều khăn gói lên tàu. Đạt nói: “Tụi em “nhịn” tết, tranh thủ kiếm tiền vì chỉ cần 10 hôm nữa, cá cơm lại chuyển đàn đi nơi khác. Lúc ấy, chơi tết sau cũng chưa muộn”. Anh Trương Hùng - ở làng An Vĩnh, chủ một tàu cá công suất trên 100CV - cho biết, chỉ trong đêm mùng 7 tết vừa qua, tàu anh đã khai thác được 15 tấn cá. Nếu cá còn tươi, giá mỗi tấn từ 8 đến 10 triệu, còn cá muối mắm, giá 4-5 triệu/tấn. Trừ chi phí nhiên liệu và trả cho bạn chài, chỉ một chuyến đi ấy, anh cũng kiếm được 60 triệu. Trúng đậm như Trương Hùng chỉ khoảng 10 tàu, còn cỡ kiếm mỗi đêm vài chục triệu/tàu thì đếm không xuể. Ông Phan Hữu Nhất - Trưởng ban thủy sản xã Tịnh Kỳ - thống kê: Chỉ trong 10 ngày qua, 150 tàu hành nghề pha xúc của xã đã khai thác được khoảng 3.000 tấn cá cơm, bằng 1/5 sản lượng khai thác hải sản trong năm của xã! Tính bình quân mỗi tấn cá là 5 triệu đồng thì số tiền thu được trong 10 ngày qua đã là 15 tỉ. Không có “lộc” nào đầu năm mà lớn như “lộc cá cơm” này. Điều thuận lợi cho nghề đánh bắt cá cơm là chi phí nhiên liệu thấp, bình quân 3-5 triệu/tàu, lại chỉ đi một đêm, sáng là về lại bến nên phần lương thảo rất nhẹ nhàng, cũng không phải trữ đá lạnh hàng chục triệu để ướp cá như các tàu đánh bắt xa bờ. Khai thác cách bờ vài mươi hải lý, lại đi rất đông nên hầu như những rủi ro trên biển là không có, cũng không sợ phải gặp “tàu lạ” nữa. Hậu cá cơm Đã sang ngày thứ 13 rồi, nhưng “lộc biển” vẫn còn đối với ngư dân vùng Sa Kỳ này. Ngay từ tờ mờ sáng, trên bãi biển đã chật ních người mua kẻ bán cá cơm. Hàng trăm phụ nữ kẻ khuân người khiêng từng giỏ cá lên bờ để chuyển đến các chủ lò hấp cá, hoặc đưa lên xe máy đi bán dạo trên miền ngược. Mỗi ngày có đến 200-300 tấn cá cơm cập bến nên việc tiêu thụ cũng rất phập phù. Chị Lê Thị Phụng - chủ một đại lý mua bán cá - nói: “Hôm nào cá mỏn (ít) thì giá đẩy lên 7.000-8.000 đồng/kg, gặp bữa cá nhiều, chủ tàu phải năn nỉ đại lý thu mua chứ không có quân ngũ nào mà “nuốt” cho trôi từng ấy tấn cá. Vì vậy, là người mua cá, nhưng tôi thấy ngư dân luôn chịu phần thiệt. Giá như Nhà nước đứng ra thành lập một trung tâm thu mua rồi xử lý số cá mua được thì giá sẽ ổn định cho ngư dân”. Tại Tịnh Kỳ, hiện có khoảng 25 lò hấp cá cơm. Cá về bến, các chủ vựa lựa những con còn tươi thì cho vào nồi để hấp, sau đó đem phơi khô rồi bán cho các tỉnh hoặc xuất khẩu. Nếu cá bị ươn hoặc giập ruột thì đem muối mắm. Nhưng cả xã mà chỉ có 16 hộ chế biến mắm nên số cá tồn đọng rất nhiều. Để tránh phải đem đổ lại xuống biển, nhiều chủ tàu phải bán tháo, rẻ đắt gì cũng giải quyết xong trong ngày. Riêng các chủ lò hấp cá thì luôn thắng lớn, vì giá cá sau khi đã sơ chế có thể đội lên gấp 3-4 lần so với giá mua. Cách đây 5 năm, xã có dự án thành lập khu chế biến hải sản, trong đó có việc làm mắm từ cá cơm, nhưng mấy năm rồi, cá đi đằng cá mà mắm đi đằng mắm. Đầu năm mà “lộc” từ biển lớn như thế là một tín hiệu vui cho ngư dân miền Trung-vùng biển luôn chịu nhiều rủi ro do thiên tai mỗi mùa bão tố. Trưởng ban Thủy sản Tịnh Kỳ Phan Hữu Nhất nói rằng, thấy dấu hiệu cá cơm thưa dần và chuyển đàn ra các tỉnh bắc miền Trung nên trong xã đã có khoảng 30 tàu “đuổi theo” đàn cá. Hy vọng “lộc biển” ấy sẽ được chia đều cho ngư dân nhiều tỉnh nữa.