Giữa trập trùng tái xám của trùng trùng, lớp lớp đá tai mèo, của những thung sâu, vực thẳm nơi con gió quẩn quanh thổi ù ù năm này sang tháng khác, người Mông ở Mèo Vạc (Hà Giang) vẫn sống nhờ những cây ngô mọc còi cọc trong hốc đá, vẫn miệt mài xếp những hàng rào đá cao vút quanh nhà để bảo vệ gia súc, vẫn chắt chiu những ca nước mà phải đi bộ cả một ngày đường mới lấy được. Đến tận khi chết, họ vẫn nặng nợ với đá tai mèo khi nằm trong những ngôi mộ được xếp bằng những tảng đá rêu phong.

Hà Giang là nơi mà người Mông thật thà, đôn hậu va chạm với thế giới văn minh. Cuộc va chạm có nhiều nụ cười và nước mắt. Mèo Vạc là huyện có địa thế núi đá điển hình của Hà Giang, với hàng trăm thung lũng lớn nhỏ được bao bọc bởi những vách đá tai mèo dựng đứng. Cả ngày đi bộ đến hụt hơi, đến căng cứng bắp chân nhưng ngước mắt lên trời vẫn như rơi trong ma trận của đá với một màu xám xịt bất tận. Nơi đó, đồng bào Mông vẫn gìn giữ nhiều tập tục như cả trăm, cả ngàn năm trước. Có những tập tục tốt nhưng không ít tập tục xấu. Tảo hôn là một ví dụ. Năm ngoái tòa án xét xử hai trường hợp học sinh tảo hôn khi mới 16 tuổi và 15 tuổi ở bản Há Dế (xã Khâu Vai). Việc xét xử này chủ yếu để tuyên truyền, răn đe là chính, bên nào sai (nhà gái hay nhà trai - NV) bên ấy bồi thường. Phiên xử diễn ra ngay chợ trung tâm, người xem đông lắm, chẳng kém chợ phiên là mấy. Ai cũng chỉ trỏ, cũng bàn luận nhưng rồi sau phiên tòa, tác dụng giáo dục cũng chỉ như một cơn mưa nhỏ trượt qua dãy núi tai mèo, chẳng còn đọng được mấy giọt. "Phép vua thua lệ làng", người Mông vẫn tiếp tục tảo hôn vì nhiều lý do. Cái "lý" vững nhất nhiều bậc ông bà, bố mẹ người Mông dựa vào để bảo vệ cho nạn tảo hôn là phong tục duy trì từ ngàn đời nay như con suối bao năm qua vẫn chảy, như cây lim, cây nghiến ngàn đời vẫn ở trên đỉnh núi đá, không bao giờ chịu ở dưới thấp. Đời cụ kị, ông bà, bố mẹ tảo hôn, đến đời con, cháu cũng thế thôi, có gì lạ, mà cán bộ phải bắt ra đứng giữa một đống người để xét xử, cười chê? Không lấy được nhau, chúng ăn lá ngón, nhảy xuống vực sâu tự tử, ai đền con cho? Vậy nên người Mông vẫn tảo hôn mà Khâu Vai không phải là trường hợp đơn lẻ. Thò Mí Lía (đứng giữa bàn đầu) và các bạn đã lấy chồng ở lớp 7C THCS Lũng Pù. Những đứa trẻ bản Mông. Kỷ lục nhất về tảo hôn có lẽ thuộc Trường THCS Lũng Pù. Hôm tôi đến trường, không khỏi ngạc nhiên trước sự hoành tráng của nó. Vùng cao, nhà nước đầu tư nhiều, cơ sở vật chất phòng ốc rất đẹp mà nhiều trường dưới xuôi, kể cả thành phố có nằm mơ cũng không bao giờ có nhưng đời sống học sinh vẫn rất kham khổ. Trường THCS Lũng Pù có 11 lớp, 339 học sinh thì 198 em mỗi tháng được hỗ trợ 140.000 đồng trong đó 20.000 đồng cho vật dụng cá nhân, còn lại là tiền ăn. Những học sinh này, nhiều em ở nội trú tại trường. Gia đình người Mông đa phần là nghèo, túng đói quanh năm chẳng có hỗ trợ gì thêm cho các em nên tất cả đều gói gọn trong ngần ấy tiền của Nhà nước chi cho. Trung bình mỗi bữa ăn của học sinh chỉ có 2.000đồng. Ở thành phố, chẳng ai hình dung nổi bữa ăn 2.000đồng - bữa ăn chỉ ngang bằng nửa mớ rau muống. Các em cũng có cơm nhưng không phải là gạo bình thường mà toàn loại "gạo học sinh" hay như ở xuôi người ta quen mồm gọi gạo rượu, gạo lợn vì nó cứng quào, không mùi, không vị, càng nhai càng bứ trong miệng, chỉ thích hợp để nấu rượu hay chăn nuôi. Nó cũng có thức ăn là rau nhưng chỉ có một vài nắm thái nhỏ ném vèo vào một chảo nước gọi là canh. Lớp 7C THCS Lũng Pù. Một tuần các em được một bữa cá mắm hay bữa thịt với 2 miếng thịt mỡ bé bằng đúng 2 đốt ngón tay. Bữa sáng không có, qua một đêm trường cầm cự với cái bụng hau háu sôi sùng sục, nhiều học sinh đói ngấu, tranh nhau dậy thật sớm để vét rồn rột nồi cơm cháy ăn thừa từ buổi hôm trước. Ban quản lý khu nội trú của trường gồm 8 người ở, thực ra từ việc ăn đến ngủ của các em cũng phải đắn đo, phải tùng tiệm xoay xở, giật gấu vá vai mãi nhưng rồi bữa ăn của các em vẫn chỉ là những gì cơ cực nhất cứ lặp đi, lặp lại.