Đó là quan điểm của GS Nguyễn Minh Thuyết - Nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội xung quanh sự việc “Người lớn tranh cãi, hơn 600 trẻ thất học” ở Hà Tĩnh nói riêng và vấn đề thừa trường, dồn trường nói chung.

Sĩ số lớp học trở nên đông hơn sau khi dồn trường (ảnh chụp tại Trường THCS Mai Kính, Hà Tĩnh).

Thưa GS, hiện nay ở một số tỉnh miền Trung có tình trạng “thiếu học sinh, thừa trường lớp”. Theo ông tại sao ở một nước còn nghèo, thiếu thốn như nước ta lại xảy ra nghịch lý trên?

- Thực trạng này là có thực và cũng rất nhức nhối. Có một nghịch lý là trong khi rất nhiều địa bàn thừa trường, xây trường tiền tỷ rồi bỏ hoang vì không có người học thì lại có những nơi học sinh 3 tuổi phải ở nhà vì thiếu trường (phải ưu tiên cơ sở vật chất cho phổ cập mầm non 5 tuổi như ở Thạch Thất, Hà Nội). Điều đó cho thấy việc quy hoạch trường lớp của chúng ta vẫn chưa hợp lý.

GS Nguyễn Minh Thuyết

Việc thừa trường lớp một cách “cơ học” có liên quan đến việc dân số giảm mạnh ở một số vùng do làm tốt công tác kế hoạch hóa gia đình, người dân di cư mang theo con cái. Kết quả là trường học không thể duy trì được với sĩ số ít, không đảm bảo điều kiện phát triển và đổi mới giáo dục dẫn tới phải dồn hoặc sáp nhập trường.

Một nguyên nhân khác dẫn đến tình trạng thừa trường lớp là việc kêu gọi “xã hội hóa” một cách... thừa thãi, thiếu quy hoạch đồng bộ. Khi có nguồn vốn đầu tư của các “Mạnh Thường Quân”, địa phương cần quyết định nhận nguồn vốn xây trường trên cơ sở đã có quy hoạch, nghiên cứu và thăm dò số lượng học sinh trên địa bàn một cách hợp lý chứ không phải nhìn thấy cái lợi trước mắt, suy nghĩ một cách rất ngắn hạn để xây trường rồi… bỏ không.

Việc thiếu học sinh khiến nhiều nơi phải dồn trường, sáp nhập trường để nâng cao chất lượng giáo dục. Điều này đã gây ra những biến động lớn cho đời sống dân cư, đã có những tác động tiêu cực đến học sinh như sự việc ở Hương Khê (Hà Tĩnh), ông nghĩ gì về sự việc trên?

- Thực ra việc quy hoạch lại trường lớp, tập trung đầu tư để nâng cao chất lượng dạy học là một chủ trương đúng, vướng mắc là ở cách thực hiện. Chính quyền chưa thuyết phục được người dân đồng tình với chủ trương này. Đứng trên quan điểm của người dân để thấy tâm lý phản đối của người dân cũng rất bình thường. Tuy nhiên, sự bất đồng quan điểm kéo dài mà không được giải quyết đã gây hậu quả nghiêm trọng là người dân không cho trẻ đến trường. Điều này ảnh hưởng lớn đến quyền lợi của học sinh, tôi nghĩ ngành giáo dục Hà Tĩnh phải nhanh chóng đưa ra hướng khắc phục để học sinh không phải gánh chịu hậu quả của người lớn.

Theo ông, có hướng nào để giải quyết khúc mắc trên?

- Phải nói rằng chúng ta đang có suy nghĩ rất ngắn hạn, một phần cũng do hạn chế của quy định về biên chế hiện nay. Nếu nghĩ một cách dài hạn hơn, trường mình đã xây ra rồi thì cứ để đấy cho học sinh đến học, sửa đổi quy định về biên chế trường lớp một cách linh hoạt để phù hợp với điều kiện từng địa phương. Không nhất thiết phải cứng nhắc là một trường thì phải có trên 14 hay 16 lớp mới có thể duy trì được. Ta có thể biến nó thành một phân hiệu, hiện nay ở các tỉnh miền núi chẳng phải vẫn có rất nhiều phân hiệu, điểm trường với quy mô chỉ vài chục học sinh đó sao. Đầu tư cho trường lớn nhiều thì đầu tư cho phân hiệu ít hơn một chút.

Việc dồn trường đối với chính quyền thì quá dễ, còn đối với trẻ em là cả một vấn đề. Ở độ tuổi 11 – 12 mà phải di chuyển hàng ngày trên những quãng đường dài và nhiều nguy hiểm thì thực sự chẳng bố mẹ nào yên tâm được. Chính sách nào thì cũng phải áp dụng linh hoạt, không thể cứng nhắc dồn trường rồi đẩy cái khó cho dân được.

Đằng sau việc dồn trường là cả một vấn đề về việc sử dụng cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên bỗng dưng bị… thừa. Theo ông có giải pháp nào để hạn chế lãng phí?

- Hiện nay, sau khi dồn trường, nhiều nơi đã sử dụng trường thừa làm trụ sở công quyền, nhà văn hóa… nhưng theo tôi không nên chuyển đổi mục đích sử dụng các cơ sở trên. Địa phương cần cân nhắc và tính toán việc giữ lại trường vì nhiều nơi giảm hoặc tăng dân số cũng rất “cơ học”, chúng ta khó có thể lường trước được.

Đối với giáo viên, có thể điều động họ đến những chỗ mà đang còn thiếu giáo viên, đảm bảo hỗ trợ cho họ nếu gặp khó khăn về quãng đường đi lại hay điều kiện ăn ở sinh hoạt ở trường mới. Tuy nhiên, quan trọng nhất vẫn là phải có được tầm nhìn xa trong việc quy hoạch cơ sở vật chất của ngành giáo dục. Nếu cứ quy hoạch trường lớp chạy theo việc tăng, giảm dân số cơ học thì chỉ khổ cho học sinh.

Xin cảm ơn GS!

Trong Điều 12, Điều lệ trường trung học cơ sở, trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học ghi: “Việc sáp nhập, chia, tách trường phải đảm bảo các yêu cầu: Phù hợp với quy hoạch mạng lưới giáo dục và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương; đảm bảo quyền lợi của cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viện; bảo đảm an toàn và quyền lợi của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục”.