Khi một số thanh niên bỏ làng nghề tò he lên TP lập nghiệp, thì đâu đó vẫn còn những người tìm mọi cách bảo tồn và phát triển nghề tò he. Bằng sự sáng tạo, họ bền bỉ lưu giữ nghề với mong ước một ngày không xa nghề tò he “vượt biên” ra thế giới.

Nghệ nhân với phương pháp hấp cách thủy tò he

Một điển hình cho tư duy “làm mới” nghề tò he là nghệ nhân Nguyễn Văn Thành, thôn Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội, chủ nhân của website tohexuanla.vn. Cũng như những đứa trẻ khác trong làng nghề 300 năm tuổi này, đồ chơi đầu tiên trong cuộc đời anh Thành là những quân tò he. Từ nắm bột gạo, người thợ làng Xuân La đã tạo ra cả thế giới đầy màu sắc, với đủ loại hình con giống, con giáp, hay các nhân vật trong phim, trong truyện cổ tích. Nhìn những quân tò he đủ màu sắc, anh trải lòng: “Khi còn học trung học, vào những dịp hè được cùng bố lên công viên Thủ Lệ bán hàng, tôi đã có suy nghĩ: Làm thế nào để những con tò he truyền thống “sống” được với cuộc sống đương đại?”.

Suy nghĩ ấy là động lực để anh quyết tâm tìm hướng bảo tồn và phát triển cho nghề tò he. Sau một thời gian dài tìm tòi, nghiên cứu, anh đã nghĩ ra phương pháp hấp cách thủy tò he. Tò he truyền thống bình thường chỉ để được 10 ngày đến 1 tháng, nhưng qua thử nghiệm tò he hấp cách thủy sẽ giữ được rất lâu, có thể tới vài năm. Sau khi hấp xong, tò he sẽ tăng độ bền, bóng đẹp và đặc biệt là chống nứt, vỡ. Sản phẩm có thể trở thành hàng lưu niệm cho các du khách trong và ngoài nước. Phương pháp này tuy đơn giản nhưng đã mang lại hiệu quả ngoài mong đợi.

Chia sẻ về khó khăn khi hành nghề, anh Thành cho biết: “Mấy năm trước, người dân Xuân La chúng tôi phải đi khắp bốn phương để hành nghề. Một số người trong làng lên TP mưu sinh bằng nghề truyền thống nhưng lại không thể giúp họ thoát được nỗi lo cơm áo, gạo tiền. Họ bị đuổi và cấm, bởi tò he chỉ có thể bán rong. Nghề truyền thống này ngày càng bị mai một”.

Đứng trước nguy cơ làng nghề truyền thống đang dần bị mai một, anh Thành đã thành lập CLB làng nghề tò he Xuân La. CLB mở ra để tập hợp những nghệ nhân trong làng nghề lại với nhau, cùng chung tay giữ gìn và phát triển làng nghề do cha ông để lại. Để quảng bá cho tò he, anh Thành đã phối hợp với nhiều trường học trên địa bàn TP như: Trường tiểu học Đoàn Thị Điểm, trường tiểu học Dreamhouse, trường mầm non Sơn Ca, Hoa Hồng... để giới thiệu, hướng dẫn các em nhỏ tập làm tò he. Ngoài ra, trong các buổi hội thảo tổ chức ở các nước ASEAN, anh còn đưa sản phẩm tò he vang xa hơn đến nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Nhật, Hàn Quốc, Thái Lan…

Anh Thành chia sẻ: “Nặn tò he mang tính giáo dục rất cao giúp trẻ em phát triển tính sáng tạo, tính năng động và tư duy trừu tượng”. Anh vui mừng các cháu nhỏ rất thích tò he, chúng say sưa nặn bột đủ sắc màu và mang chúng về khoe với bố mẹ. Không chỉ có trẻ em Việt thích những con tò he mà cả những cô bé cậu bé Tây cũng ham thích chẳng kém gì.

Với những đóng góp đó, nghệ nhân Nguyễn Văn Thành đã được nhận nhiều bằng khen, giấy khen của UBND TP Hà Nội và UBND huyện Phú Xuyên. Đặc biệt vừa qua, nghệ nhân Nguyễn Văn Thành được Trung tâm Triển lãm văn hóa nghệ thuật Việt Nam tặng giấy khen vì đã có thành tích xây dựng phát triển làng nghề truyền thống tò he.

Nguoi nan nhung uoc mo - Anh 1

Đặng Đình Lân đang nặn đồ chơi tò he tặng các em nhỏ. Ảnh: N. Khuê

Chàng trai 9X với ước mơ đưa tò he “vượt biên”

Sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống nghề nặn tò he thuộc làng Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội, chàng trai trẻ Đặng Đình Lân luôn mong muốn gìn giữ và tìm cách phát triển đồ chơi dân gian do chính cha ông để lại. Để làm được điều đó, Lân luôn học hỏi nghề từ các bậc tiền bối, đồng thời nghiên cứu, khắc phục nhược điểm, sáng tạo nhiều sản phẩm mới lạ.

Chàng trai trẻ 25, cũng đã tốt nghiệp ĐH, luôn đeo đuổi suy nghĩ tìm cách phát triển làng nghề tò he truyền thống. Theo Lân, muốn giữ gìn và phát triển làng nghề, ngoài việc nặn ra các sản phẩm đẹp còn phải quảng bá tới đông đảo mọi người, đưa danh tiếng làng nghề nặn tò he vang xa hơn. Nghệ nhân trẻ 9X này cũng phải thừa nhận, cái khó nhất vẫn là việc “tạo hồn” cho tò he. Muốn làm được điều này yêu cầu nghệ nhân phải hóa thân vào chính cục bột nặn ấy để mà kể câu chuyện về nhân vật mình sắp thể hiện. Và cứ thế, những con tò he Xuân La vẫn có sức sống bền bỉ trong dòng chảy hiện đại cho tới tận ngày nay.

“Nghề nặn tò he không chỉ đòi hỏi về kỹ năng, kỹ thuật khéo tay, mà cao hơn nữa đó còn là tính nhẫn nại, cần mẫn và tình yêu thương con trẻ. Nặn ra hình thù các con vật không hề khó khăn nhưng làm sao cho con vật đó có linh hồn và cảm xúc thì không phải ai cũng làm được”, Lân tâm sự.

Dù bận với công việc kinh doanh nhưng chàng nghệ nhân 9X Đặng Đình Lân cũng không hề bỏ qua bất cứ một đơn hàng hay lời mời tham dự sự kiện triển lãm nào về tò he. Anh bộc bạch: “Sau này tôi muốn đưa con tò he với chất liệu cao cấp và mẫu mã đa dạng, giá cả cạnh tranh sang nước ngoài và đó mới là mục tiêu lâu dài của làng tò he chúng tôi”.

Chàng trẻ này nghĩ ra một phương án mới, đó là dạy miễn phí lớp học tạo hình nghệ thuật từ bột nặn cho các em nhỏ ở trường mầm non và tiểu học. Mỗi khi có thời gian, Lân lại tự đi liên hệ với các trường để xin dạy nặn hình cho các em nhỏ. Sau buổi dạy cho các em, nhiều trường thấy việc làm đó bổ ích nên đã mời Lân tham gia lớp dạy ngoại khóa cho trường khi có thời gian rảnh rỗi. Ngoài ra, vào các dịp như Tết Thiếu nhi, Tết Trung thu, Lân thường xuyên tham gia vào việc nặn hình tò he tặng các em nhỏ.
Khi hỏi về những dự định trong tương lai của mình Lân chia sẻ: “Trước hết, mình sẽ vận động các bạn trẻ tại địa phương tham gia phát triển nghề tò he , đồng thời cố gắng trong tương lai gần sẽ phát triển rộng rãi sản phẩm đồ chơi tò he trên thị trường theo quy mô lớn. Hợp tác với các làng nghề sản xuất đồ chơi truyền thống tương trợ nhau trong việc tiêu thụ, thiết lập các trang web thương mại điện tử nhằm quảng bá thương hiệu xa hơn”.

Dù ý thức được những khó khăn, thử thách phía trước khi đồ chơi ngoại nhập đang được bày bán tràn lan trên thị trường, nhưng hai nghệ nhân trẻ Nguyễn Văn Thành và Đặng Đình Lân vẫn luôn tâm huyết với nghề nặn đồ chơi dân gian tò he, họ đã và đang cố gắng xây dựng sản phẩm của làng nghề mình lên tầm cao mới, giữ gìn nét đẹp của đồ chơi dân gian Việt Nam.

Nguyễn Khuê