Làng Quan Độ, xã Văn Môn, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh từ lâu được ví như một "công trường" với đủ loại phế liệu máy móc hư hỏng. Trong nhà, ngoài ngõ đủ loại máy biến áp, máy xúc, máy cày, ô-tô... được phơi phóng, rải rác kéo dài khoảng 1 km.

Xưởng sản xuất than bán hữu cơ của anh Nguyễn Phi Trường.

Làng Quan Độ, xã Văn Môn, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh từ lâu được ví như một "công trường" với đủ loại phế liệu máy móc hư hỏng. Trong nhà, ngoài ngõ đủ loại máy biến áp, máy xúc, máy cày, ô-tô... được phơi phóng, rải rác kéo dài khoảng 1 km.

Trưởng thôn Quan Độ Nghiêm Văn Hùng cho biết: Nghề "mổ máy" ở Quan Độ có từ lâu đời, có của ăn của để nhưng cũng không ít hệ lụy. Trong quá trình tháo dỡ, dầu mỡ thải xuống kênh mương, chảy đen ngòm quanh làng, các ao, hồ trong làng, cá chết liên tục. Không ít người dân đốt nhựa lấy đồng, khói bay mù mịt, theo gió ám vào nhà, khét lẹt không chịu nổi. Từ năm 1990 đến nay, 90% số người làng chết là do ung thư. Trẻ con trong làng thường mắc các bệnh về hô hấp, viêm phổi.

Cách đây không lâu, người dân thôn Đông Mai, xã Chỉ Đạo, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên như ngồi trên đống lửa sau khi Viện Y học lao động và vệ sinh môi trường - Bộ Y tế thông báo kết quả nghiên cứu tình hình phơi nhiễm chì ở trẻ em. Xét nghiệm trên 109 trẻ em dưới 10 tuổi, đều cho kết quả hàm lượng chì trong máu vượt gấp từ 2 đến 7 lần mức cho phép.

Phó Chủ tịch UBND xã Chỉ Đạo Trịnh Văn Hiến phân trần: "Nghề đúc chì ở Chỉ Đạo có từ hàng chục năm nay, người dân đi mua, thu gom bình ắc-quy hỏng về chặt ra lấy chì, rồi nấu luyện thành chì thỏi đem bán. Hầu hết làm bằng thủ công, sơ chế qua loa. Có thời điểm, ở đâu cũng thấy người dân nấu chì, đúc chì, chì được nấu ngay trên đường đi, trước cổng nhà, ngoài đồng ruộng, khói bụi hôi hám khắp làng. Nhiều loài thủy sản chết hàng loạt. Đến năm 2006, xã có chủ trương tập trung các hộ sản xuất chì vào khu vực đất 2 ha, cách xã khoảng 1 km". Thế nhưng hệ lụy đã nhỡn tiền. Lý giải về việc 109 trẻ em bị nhiễm chì, ông Hiến bảo đó là do trước đây để lại, "ảnh hưởng từ nguồn nước, không khí".

Quan trắc môi trường không khí mới nhất tại 46 làng nghề thuộc các lĩnh vực dệt, nhuộm, sản xuất mỹ nghệ, chế biến lương thực - thực phẩm, luyện kim - cơ khí của Cục Kiểm soát ô nhiễm (Tổng cục Môi trường) cho thấy, 45/46 làng nghề (chiếm 97,8%) có chỉ tiêu chất lượng không khí vượt chuẩn cho phép từ 1,1 đến 4,3 lần, ảnh hưởng sức khỏe người dân.

Làng Dương Liễu, huyện Hoài Đức là nơi sản xuất miến dong lớn của cả nước, nhưng người dân nơi đây quanh năm lo lắng bởi nạn ô nhiễm. Chàng thanh niên Nguyễn Phi Trường, 26 tuổi đã tận dụng nguồn phế thải từ bã củ dong riềng trộn nhuyễn với than đá làm ra than bán hữu cơ STC999, mỗi tháng thu gom trên dưới hai tấn rác thải, giúp giảm đáng kể ô nhiễm môi trường.

Anh Trường tâm sự: "Em không ngờ loại than bán hữu cơ này lại hiệu quả thế. Thời gian cháy là 3-4 giờ, lâu hơn than thông thường từ 1 đến 2 giờ, nhiệt lượng tỏa ra là 4.404 kcal, mạnh hơn từ 10 đến 20% than thường. Đặc biệt rất ít khói và lượng khí thải giảm nhiều. Xỉ than sau khi cháy hết còn tận dụng 5,9% ka-li để làm phân bón". Trường đã khai trương mô hình sản xuất than bán hữu cơ STC999 ngay tại nhà. Do tận dụng được nguồn bã thải từ làng nghề, mỗi viên than STC999 bán ra rẻ hơn giá bán trên thị trường. Trước mắt, sản phẩm than STC999 đáp ứng nhu cầu chất đốt sinh hoạt và sản xuất của người dân tại Dương Liễu và một số làng nghề lân cận như La Phù, Cát Quế... Cũng tại huyện Hoài Đức, 100 người dân xã Tiền Yên vừa được làm thí điểm mô hình dùng chế phẩm EM xử lý rác thải thu lợi "kép": Vừa giảm thiểu được ô nhiễm môi trường, vừa làm tăng hiệu quả sản xuất.

Chế phẩm EM là sáng chế của Nhật Bản được Việt Nam mua lại. Đây là công nghệ áp dụng phân loại xử lý rác thải, hỗ trợ phòng ngừa dịch bệnh, giảm ô nhiễm môi trường bằng chế phẩm sinh học. Theo quy trình: rác được phân loại, hữu cơ và vô cơ. Dùng chế phẩm EM (35 nghìn đồng/lít) pha trộn với đường đỏ hòa với nước theo tỷ lệ 1 lít chế phẩm pha với 1 lít rỉ mật hoặc đường cộng với 18 lít nước. Đổ đều dung dịch trên lên mặt rác, sau đó đem chôn lấp ủ rác thải, tạo thành phân hữu cơ, bón cho các cây trồng.

Ông Tạ Đăng Phong, 70 tuổi, thôn Yên Thái cho biết: "Nhà tôi ở gần nơi trung chuyển rác, trước đây lúc nào cũng phải ngửi mùi hôi thối vì xe chuyên chở không kịp. Từ ngày Hội Nông dân xã hướng dẫn cách xử lý rác theo mô hình dùng chế phẩm EM thấy hiệu quả hẳn, vừa hết mùi hôi, làng xóm sạch đẹp, lại vừa có phân bón cho cây cối".

Thiết nghĩ, để giảm ô nhiễm môi trường, nhất là ở các làng nghề nông thôn, bên cạnh sự quan tâm của các cơ quan chức năng, cần nhân rộng các mô hình xử lý rác thải hiệu quả.

Bài và ảnh: PHẠM KIÊN