Bảng xếp hạng các trường đại học Việt Nam đầu tiên do một nhóm nghiên cứu độc lập đang gây nhiều ngạc nhiên và cũng đặt ra nhiều vấn đề về bức tranh giáo dục đại học còn đang "tốt xấu lẫn lộn".

Chất lượng dữ liệu có đáng tin cậy?

Chiều qua, 6/9, một nhóm gồm 6 chuyên gia độc lập đã công bố một bảng xếp hạng 49 trường đại học Việt Nam. Bảng xếp hạng được thực hiện trong gần 3 năm mà theo nhóm tác giả là không có tài trợ, khách quan và không liên quan tới lợi ích nhóm.

Phan chim sau bang xep hang dai hoc dau tien o Viet Nam - Anh 1

Nhóm tác giả trong buổi công bố chiều 6/9. Ảnh: Lê Văn

Tham vọng của nhóm tác giả là khá lớn khi đặt ra mục tiêu xây dựng một bảng xếp hạng phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam, mang tính định lượng, khả tín, khách quan và hướng tới chuẩn mực quốc tế, coi đây như một bảng xếp hạng để chính phủ, phụ huynh, học sinh tham khảo cũng như các trường nhìn lại chính mình.

Tại cuộc tòa đàm được tổ chức với các tác giả chịu trách nhiệm chính của báo cáo được tổ chức ngay trong chiều qua, nhiều vấn đề đã được đặt ra.

Tự nhận mình là người "chống xếp hạng", song TS Phạm Thị Ly (ĐHQG TP.HCM) vẫn bày tỏ sự ủng hộ nhóm tác giả về ý nghĩa tại sao phải có một bảng xếp hạng cho các trường ĐH của Việt Nam. Tuy nhiên, bà Ly cũng nhận định, việc xếp hạng giống như con dao 2 lưỡi.

Phan chim sau bang xep hang dai hoc dau tien o Viet Nam - Anh 2

TS Phạm Thị Ly phản biện về kết quả công bố

"Khi chúng ta nói con dao hai lưỡi có nghĩa là nếu phương pháp và cách xử lý không khách quan và đúng đắn thì không phản ánh năng lực thực sự của các trường ngay cả trên phương diện chúng ta đo lường"

Theo bà Ly vấn đề của bảng xếp hạng nằm ở dữ liệu mà nhóm sử dụng. "Ai cũng đến đây cũng hỏi là dữ liệu ở đâu ra và kết quả có tin cậy hay không. Tuy nhiên, đó thực sự là một vấn đề của Việt Nam".

Trong số nguồn dữ liệu quan trọng mà nhóm tác giả thu thập có báo cáo từ các trường. Tuy nhiên, theo một chuyên gia kiểm định thì báo cáo tự đánh giá của các trường "chắc chắn là không đúng".

"Nếu xây dựng bản báo cáo xếp hạng dựa trên số liệu không đáng tin cậy thì tất nhiên kết quả không đáng tin cậy" - bà Ly lập luận. "Nếu kết quả không đáng tin cậy thì hệ quả là gì? Ta góp thêm vào bức tranh nó đang tốt xấu lẫn lộn, có thể những người làm không tốt nhưng bằng cách nào đó họ có được số liệu tốt và trở thành hàng đầu. Đó là vấn đề phải suy nghĩ và đương đầu".

TS Tạ Hải Tùng (Trường ĐH Bách khoa Hà Nội) cũng nêu ra những "lo ngại" về chất lượng dữ liệu mà nhóm tác giả sử dụng để xây dựng bảng xếp hạng.

Theo ông Tùng, dữ liệu mà nhóm sử dụng có rất nhiều điểm cần phải lưu ý. Chẳng hạn như tiêu chí cơ sở vật chất và quản trị, Trường ĐH Bách khoa Hà Nội không lọt vào top 20 trong khi đó, bằng mắt thường cũng biết khuôn viên, thư viện của Trường Bách khoa Hà Nội hơn rất nhiều các trường trong bảng xếp hạng này.

Phan chim sau bang xep hang dai hoc dau tien o Viet Nam - Anh 3

TS Tạ Hải Tùng nêu một số thắc mắc

Bên cạnh đó, việc các tác giả tính toán chất lượng giảng dạy dựa trên số lượng giảng viên/sinh viên thì có tính số SV học tại chức không? Các SV hệ này học trong các trạm miền Nam thì có tính không?"

"Việc tính toán số bài báo trên giảng viên cũng cần lưu ý. Chẳng hạn như Trường ĐH Bách khoa Hà Nội có tới 2.300 cán bộ nghiên cứu nhưng trong đó có tới 700 cán bộ phục vụ thí nghiệm. Vì vậy, nếu chia số bài báo cho 700 cán bộ này thì không đúng vì họ không thể công bố quốc tế được" - ông Tùng nói.

"Theo như giới thiệu của nhóm tác giả thì sau khi thu thập dữ liệu có gửi lại cho một số trường để xác nhận. Tuy nhiên, sẽ có trường không quan tâm hoặc không cập nhật số liệu đầy đủ. Sau khi đưa ra bảng xếp hạng, báo chí đưa tin, các trường gửi lại thông tin thì sẽ ra sao?" - ông Tùng đặt câu hỏi.

Từ đó, ông Tùng đề xuất, nhóm tác giả nên công bố dữ liệu của các trường để bản thân các trường cũng như xã hội có thể kiểm tra.

Phan chim sau bang xep hang dai hoc dau tien o Viet Nam - Anh 4

TS Lê Quang Hưng so sánh sự tương quan giữa "bảng xếp hạng Việt Nam" với 2 bảng xếp hạng khác.

Trao đổi về "chất lượng dữ liệu" của báo cáo, TS Lê Quang Hưng trong phần giới thiệu về bảng xếp hạng cũng đã thừa nhận, đây là một khó khăn lớn của nhóm nghiên cứu khi có số liệu nhưng lại 3 không: Không thống nhất, không đáng tin cậy và không cập nhật.

TS Nguyễn Ngọc Anh, một trong 6 tác giả cho biết, dữ liệu báo cáo sử dụng từ báo cáo 3 công khai được đăng tải trên chính website của trường. Tuy nhiên, ông Ngọc Anh cũng thừa nhận, chất lượng báo cáo 3 công khai tại Việt Nam cũng còn nhiều hạn chế.

"Mong muốn thì rất nhiều nhưng mình phải cố gắng sống với cái mình có" - ông Ngọc Anh nói thêm.

Ông Ngọc Anh cũng cho biết, khi thực hiện thu thập dữ liệu, nhóm cũng đã có công văn gửi tới các trường để xác minh dữ liệu và có nêu rõ, ngày nào sẽ ngừng nhận. "Các trường không phản hồi lại là lỗi của các trường".

Tuy vậy, ông Ngọc Anh xác nhận, nhóm sẽ công bố dữ liệu gốc của các trường cũng như nguồn dữ liệu để các trường kiểm tra dù "trên thế giới ít có bảng xếp hạng nào công bố dữ liệu của họ".

Công bố ISI có phản ánh toàn bộ chất lượng nghiên cứu khoa học?

Một vấn đề khác được cũng thu hút được nhiều ý kiến bàn luận là việc nhóm tác giả đo thành tựu nghiên cứu khoa học của các trường bằng số lượng các bài báo đăng trên các tạp chí ISI. Trọng số của tiêu chí này chiếm tới 40% điểm số xếp hạng.

Theo TS. Phạm Thị Ly, các tác giả đã cố gắng chứng minh đó là thước đó khách quan và khả tín song, bản thân tiêu chí này cũng đang có vấn đề của nó.

"Trong cơn sốt xếp hạng các trường đua nhau tăng con số công bố, kết quả là đạo văn, mua bài Cái đó có giúp ích các trường, cho sinh viên không? Rõ ràng là không. Nếu ta nhấn mạnh tiêu chí đó như cái để đo thành quả các trường thì ta sẽ đưa bức tranh sai lệch. Quan trọng hơn nó sẽ thúc đẩy các trường đi con đường sai lệch vì họ sẽ chạy theo thành tích, chạy theo bài báo, làm mọi cách để có những con số thật đẹp thay vì tập trung sứ mạng tạo ra tri thức, phục vụ cộng đồng và đào tạo sinh viên." - bà Ly phân tích.

"Câu hỏi của chúng ta không phải trường nào công bố nhiều hơn mà trường nào thực sự đóng góp cho việc đào tạo ra những con người có ích cho xã hội, trường nào thực sự tạo ra kiến thức giúp ích cho cộng động, cải thiện đời sống người dân, thay đổi bộ mặt xã hội".

TS Tạ Hải Tùng thì nêu vấn đề, việc đếm số bài báo ISI của các trường cần hết sức cẩn trọng và nên tham khảo thông tin từ các trường bởi hiện nay việc dùng tên quốc tế của các trường cũng như khi tác giả viết bài dùng tên ĐH lớn hay ĐH con vẫn chưa thống nhất.

Phan chim sau bang xep hang dai hoc dau tien o Viet Nam - Anh 5

TS Nguyễn Ngọc Anh trình bày những khó khăn trong việc thu thập số liệu

Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Ngọc Anh đồng tình rằng, các công bố trên các tạp chí ISI hiện nay cũng thượng vàng hạ cám và "ISI không phải khuôn vàng thước ngọc, nhưng trong điều kiện hiện tại thì chưa có gì hơn"

TS Giáp Văn Dương, thành viên của nhóm nghiên cứu cho rằng, tong hoàn cảnh hiện nay, việc thúc đẩy công bố tạp chí ISI đang mang lại nhiều lợi ích hơn là ý nghĩa chạy đua theo các công bố. "Chúng ta trong giai đoạn không định hình, nay cần mạch lạc hơn".

TS Nguyễn Đức Dũng (Viện AIST, Trường ĐH Bách khoa Hà Nội) nhìn nhận, trong giai đoạn hiện tại, thì việc thúc đẩy công bố quốc tế hiện nay có tác động tích cực, dù trong khối GD ĐH (kể cả trường lớn) cũng đã có hiện tượng “chạy đua công bố”.

Lê Văn