Người Mông ở Sa Pa (Lào Cai), không chỉ nổi tiếng bởi những nét văn hóa truyền thống như dệt thổ cẩm hay múa khèn, thổi sáo hoặc những làn điệu dân ca làm say đắm du khách, mà còn có một nghề độc đáo không kém, đó là nghề săn cá trên suối Mường Hoa vào dịp nắng mới đầu xuân. Qua nghề này, người Mông ở Sa Pa thể hiện thái độ thân thiện đối với môi trường...

Khi cái nắng đầu xuân ở Sa Pa vừa trải vàng, trời xanh ngát, từng đám mây trôi trên nền trời. Dòng Mường Hoa vào mùa cạn nước nhưng vẫn lấp lánh vươn mình giữa thung lũng. Tôi gặp đám trẻ người Mông ở thôn Lý Lao Chải (xã Lao Chải) đi săn cá. Mỗi em vác một chiếc xà beng dài khoảng 60 cm, một cái 'đó' tre và một cái ống đựng cá. Các em bật cười khi tôi hỏi, đi đánh cá sao không mang theo lưới mà lại mang xà beng? Lý A Giơ cho biết: 'Đánh cá ở đây phải có xà beng mới bắt được cá. Chú muốn xem thì đi xuống suối theo chúng cháu'. Gần chục đứa trẻ từ 10 đến 13 tuổi kéo nhau xuống suối. Chúng dàn thành hàng ngang trên mặt suối, khua nước đuổi cá. Thấy động, cá chui vào các khe đá, lũ trẻ bắt đầu dùng xà beng bẩy đá và đặt đó chặn chung quanh, cứ hai ba đứa quây một tảng đá rồi cùng sục xà beng ra sức bẩy. Cá bị dồn mạnh lên chạy toán loạn ra, có lẽ vì cá suối thường tìm hang, tìm lỗ để ẩn nấp nên chúng cứ nhằm vào miệng đó mà bơi thẳng vào. Không đầy ba phút, lũ trẻ quây xong một tảng đá và tóm được hai chú cá bống. Tiến ngược theo dòng chảy, nhóm săn cá lục tục xử lý hết hòn đá này đến hòn đá khác. Với những đôi bàn tay nhanh thoăn thoắt như múa trong nước, các tay 'thợ săn' đã nhìn thấy con cá nào thì con đó khó có thể chạy thoát. Ngược theo dòng suối, qua cầu Lao Chải khoảng 500 m, chúng tôi bắt gặp một đoàn khoảng hơn chục người Mông cũng đang say sưa đánh bắt. Vì khu vực này nước sâu hơn, nên bộ đồ nghề của nhóm này ngoài xà beng và 'đó' tre, có thêm cả chài và vợt xúc. Những tấm thân phơi trần trong nắng đang thi nhau mải miết quăng chài và xúc, gặp chỗ nước nông họ lại thục xà beng mà bẩy đá để chặn 'đó'. Đi theo đoàn săn cá không đầy hai giờ đồng hồ, tôi thấy ai cũng có 'chiến lợi phẩm' đeo lủng liểng bên hông. Nào là cá bống, cá áp đá và cả cá Anh Vũ ngày xưa dùng để 'tiến vua'. Những tay săn cá ở vùng sơn cước này có kinh nghiệm và con mắt hết sức tinh tường. Không cần phải lội xuống nước, họ chỉ cần nhìn mầu nước, mầu trời là biết chỗ nào có cá và là loại cá gì. Hạng A Di cho tôi biết, mầu nước xanh, có tăm sủi lên là dưới đó sẽ có cá chép, cá bống ăn sát đáy suối, mầu nước trong đáy có rêu thì những khe đá đó có cá áp đá, cá Anh Vũ; hôm nào trời nắng sẽ có các loại cá ăn tầng giữa, trời âm u lâu ngày, đến hôm nắng cá sẽ bơi ra từ hang đá, khe đá nhiều hơn, đây là cơ hội đi săn rất tốt. Nói xong, Di và Lý A Sáu chăm chú nhìn vào một khe đá đang có tăm nước sủi lên, và vệt cát mới đùn ra. Ngay lập tức cả hai nhảy xuống thục xà beng bẩy đá và chặn 'đó', trong nháy mắt đã tóm gọn hai con cá bống béo lẳn. Ông Lý A Châu ở thôn Lý Lao Chải cho biết: 'Săn cá cũng phải tuân thủ quy định của làng. Trước kia, người dân có cả cách săn cá bằng lá độc (loại lá cơi, khi thả xuống suối, tất cả các loại cá đều dính độc), sau này có người lại đem bình điện đi đánh cá, khiến cá lớn cá bé chết sạch. Sau này Nhà nước cấm đánh bắt như thế và người dân cũng thấy đúng vậy, nên khi họp thôn, dân bản đã thống nhất ra quy định đánh bắt cá phải bảo vệ nguồn cá, nếu không thì sau này không còn cá suối mà bắt. Do vậy, người dân chỉ đánh bắt cá bằng những cách mà anh đã nhìn thấy thôi'. Đúng như lời ông Châu nói, quả là khi nãy tôi từng thấy khi bắt được cá bé, các tay săn cá đã thả ngay xuống suối chứ không mang về. Đây thật sự là hành vi đánh bắt rất đáng trân trọng. Bà con rất có ý thức trong việc đánh bắt và bảo vệ nguồn lợi thủy sản bên dòng Mường Hoa lấp lánh kia. Ông Châu cho biết thêm, về mùa nước lũ, người dân không đi bắt, nên lúc đó cá có thời gian đẻ và lớn rất nhanh. Đến mùa nước cạn bà con mới đi bắt cá, đặc biệt vào những ngày nắng ấm, cả dòng suối Mường Hoa như một ngày hội của những tay săn cá. Cá bắt được lên khỏi suối Mường Hoa đã có khách đến hỏi mua ngay. Cá suối luôn là món đặc sản của phố núi nên rất đắt hàng, giá cũng cao, khoảng 100 đến 300 nghìn đồng/kg, tùy vào từng loại cá to nhỏ khác nhau. Dòng Mường Hoa từ ngàn đời nay vẫn đem đến cho dân bản những nguồn lợi phục vụ mưu sinh. Chia tay những thợ săn cá, tôi vui vì may mắn được chứng kiến những cảnh săn cá độc đáo của bà con. Thật đáng trân trọng ý thức bảo vệ môi trường sinh thái và đa dạng sinh học của người dân nơi này.