QĐND Online– Trong những buổi làm việc của Quốc hội vừa qua, một vấn đề luôn nóng đó là sử dụng lãng phí tài nguyên thiên nhiên. Do vậy, dự án Luật thuế bảo vệ môi trường sắp đưa ra thảo luận tại Quốc hội, được các cử tri đặc biệt quan tâm. Bên hành lang Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc Hội Hà Văn Hiền đã cung cấp cho phóng viên những thông tin quan trọng về vấn đề này…

* Thực tiễn cấp giấy phép khai thác tài nguyên, khoáng sản tràn lan thời gian vừa qua đã tạo bức xúc trong xã hội và lãng phí tài nguyên. Ông có thể lý giải về tình trạng này? Phải thừa nhận việc cấp giấy phép khai thác tài nguyên, khoáng sản của chúng ta hiện nay còn nhiều hạn chế, phân cấp giữa Trung ương và địa phương chưa rõ ràng. Chính vì vậy, dẫn đến tình trạng dễ dãi trong việc cấp phép thời gian vừa qua. Không ít bất hợp lý xuất hiện như: lẽ ra chỗ không nên cấp phép lại cấp, chỗ cần cấp cho doanh nghiệp có đủ năng lực khai thác lại cấp cho doanh nghiệp không đủ năng lực khai thác. Đây là nguyên nhân dẫn đến tình trạng doanh nghiệp được cấp mỏ để khai thác lại không tổ chức khai thác mà chuyển nhượng quyền khai thác cho doanh nghiệp khác, doanh nghiệp được chuyển nhượng này lại chuyển nhượng tiếp… sinh ra chuyện mỏ đã cấp quyền nhưng không được khai thác, chuyển qua, chuyển lại nhiều lần. * Thưa ông, có phải thực trạng trên chỉ do phân cấp giữa Trung ương và địa phương chưa rõ ràng? Việc phân cấp giữa Trung ương và địa phương là nguyên nhân chính. Tuy nhiên, trong thực tế thời gian vừa qua, có một nguyên nhân quan trọng nữa là do việc chậm quy hoạch của Trung ương. Theo quy định, ngoài vùng quy hoạch của Trung ương, địa phương được quyền cấp phép. Trong khi đó, công tác khảo sát, thẩm tra chậm, hiệu quả chưa cao, khiến Nhà nước chưa thực hiện được quy hoạch hết các vùng, miền. Vì vậy, xảy ra tình trạng, chỗ đã quy hoạch thì khoáng sản ít, chỗ chưa quy hoạch thì khoáng sản lại nhiều và có khoáng sản quý. Không ít địa phương nhìn ra khe hở này, đã dựa vào lý lẽ “áp dụng theo đúng quy định” mà cấp phép khai thác. Đây cũng là vấn đề thu hút nhiều ý kiến khi xây dựng dự án Luật thuế bảo vệ môi trường. Theo dự án luật, Bộ Tài nguyên và Môi trường sẽ được giao quy hoạch, phân vùng cụ thể và phải công bố sớm quy hoạch của mình. * Vậy cần làm gì để chấm dứt thực trạng tiêu cực trong khai thác tài nguyên hiện nay? Như tôi đã nói, nguyên nhân chính của việc này là quy hoạch chưa tốt, việc phân cấp giữa địa phương và Trung ương chưa rõ ràng. Do vậy, giải quyết tốt những nguyên nhân này sẽ ngăn chặn được tiêu cực. Điều này đã được đưa vào dự án luật. Tuy nhiên, trong quá trình xây dựng dự án luật có hai loại ý kiến. Nhóm ý kiến một là chỉ nên quy định hai loại quy hoạch đó là quy hoạch điều tra cơ bản; quy hoạch thăm dò, khai thác và chế biến. Quy hoạch điều tra cơ bản do Bộ Tài nguyên và Môi trường làm, quy hoạch thăm dò, khai thác và chế biến do Bộ Công thương và Bộ Xây dựng phụ trách. Nhóm ý kiến thứ hai là nên có ba loại quy hoạch, gồm: quy hoạch, điều tra cơ bản; quy hoạch thăm dò, khai thác khoáng sản chung; quy hoạch chuyên ngành (quy hoạch về khai thác, chế biến khoáng sản). Quy hoạch điều tra cơ bản và quy hoạch thăm dò, khai thác khoáng sản chung do Bộ Tài nguyên và Môi trường phụ trách. Bộ Tài nguyên và Môi trường thực hiện chức năng quản lý Nhà nước, là người khoanh định vùng khoáng sản, quy định vùng nào được khai thác, vùng nào hạn chế khai thác, vùng nào chưa khai thác và cấm khai thác; vùng nào thuộc quyền Trung ương và vùng nào thuộc quyền địa phương. Vùng thuộc quyền địa phương sẽ là vùng có khoáng sản nhỏ lẻ và khoáng sản thông thường. Địa phương chỉ được cấp phép trong vùng của mình được phân quyền, còn lại do Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp phép. Quy hoạch chuyên ngành do Bộ Công Thương và Bộ Xây dựng quản lý để lập quy hoạch, khai thác và chế biến khoáng sản theo yêu cầu sử dụng và phát triển sản xuất của từng ngành. Dù theo ý kiến nào, nếu làm được sẽ phân biệt được rạch ròi quyền quản lý giữa các ngành, giữa Trung ương và địa phương. Các đơn vị cứ theo đó mà thực hiện trách nhiệm, quyền hạn của mình và như vậy sẽ không còn sự chồng chéo, thiếu rõ ràng, tài nguyên khoáng sản được quản lý chặt hơn. * Đó là giải quyết việc cấp giấy phép tràn lan, không hiệu quả. Còn tiêu cực trong quá trình cấp phép sẽ được giải quyết như thế nào? Dự án luật lần này quy định rõ ràng điều kiện để một doanh nghiệp được khai thác khoáng sản và điều kiện để cấp quyền khai thác khoáng sản. Nhiều đại biểu kiến nghị và ban soạn thảo đã tiếp thu trong việc ghi rõ thủ tục cần thiết cấp giấy phép khoáng sản. Khi đó, mọi yêu cầu, thủ tục đều minh bạch, các cơ quan liên quan cứ như vậy mà áp dụng, thi hành và như vậy sẽ khắc phục được tình trạng xin cho hoặc chạy chọt như hiện nay. * Nhiều đại biểu Quốc hội phản ánh chúng ta cho khai thác nhiều nhưng lại không thu về cho ngân sách là bao. Thời gian tới ngoài việc quản lý tốt tài nguyên chúng ta còn phải làm gì để tránh thất thu ngân sách từ khai thác khoáng sản? Việc này đã được đưa ra thảo luận kỹ và quyết định đưa vào dự án Luật. Trong dự án Luật có quy định việc tổ chức đấu giá quyền thăm dò và khai thác khoáng sản. Ngoài ra, trước thực tế hiện nay, khi Nhà nước cấp quyền cho một đơn vị khai thác khoáng sản thì không thu gì ngoài khoản thuế tài nguyên và phí môi trường. Vấn đề đặt ra là tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu Nhà nước, khi giao cho người khác khai thác một mỏ nào đó thì có nghĩa chuyển giao quyền sở hữu. Như vậy, người được giao có quyền định đoạt việc khai thác cũng như việc mua bán khoáng sản ở khu mỏ đó. Do vậy, cần phải thu một khoản tiền của người được cấp quyền khai thác. Tiền đó gọi là tiền cấp quyền khai thác mỏ, giống như Nhà nước giao đất cho người, đơn vị sử dụng đất thu tiền quyền sử dụng đất. Làm tốt việc này sẽ tăng nguồn thu cho ngân sách, hạn chế việc khai thác tài nguyên khoáng sản bừa bãi, lãng phí. Xuân Dũng (Lược ghi)