(GD&TĐ) - Quy định về thành lập trường trong Luật Giáo dục có ý nghĩa rất quan trọng tác động tới sự phát triển của toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân ở tất cả các cấp học và trình độ đào tạo, kể cả đối với việc thành lập trường trong nước và hợp tác đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực giáo dục. Để bảo đảm tính khả thi của việc thực hiện quy định tại Điều 50 Luật giáo dục hiện hành về thành lập nhà trường và để đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế, Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật giáo dục đã đề xuất sửa đổi, bổ sung điều 50 của Luật, trình Quốc hội khóa XII kỳ họp thứ 6.

PGS.TS. Chu Hồng Thanh Điều 50 Luật giáo dục hiện hành quy định: “1. Điều kiện thành lập nhà trường bao gồm: a) Có đội ngũ cán bộ quản lý và nhà giáo đủ về số lượng và đồng bộ về cơ cấu, đạt tiêu chuẩn về phẩm chất và trình độ đào tạo, bảo đảm thực hiện mục tiêu, chương trình giáo dục; b) Có trường sở, thiết bị và tài chính bảo đảm đáp ứng yêu cầu hoạt động của nhà trường. 2. Người có thẩm quyền quy định tại Điều 51 của Luật này, căn cứ nhu cầu phát triển giáo dục, ra quyết định thành lập đối với trường công lập hoặc quyết định cho phép thành lập đối với trường dân lập, trường tư thục". Sau khi có quyết định thành lập không ít trường đã không thực hiện đúng các cam kết trong Đề án thành lập trường, về xây dựng cơ sở vật chất, đầu tư trang thiết bị, tuyển dụng đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý... dẫn đến chất lượng giáo dục không đảm bảo. Cũng như các lĩnh vực hoạt động đặc thù khác, nhà trường đã được thành lập nhưng phải được giao nhiệm vụ hoặc được phép thì mới có thể thực hiện hoạt động giáo dục được, chẳng hạn phải căn cứ vào thực lực của mình để đăng ký được mở mã ngành đào tạo, đăng ký chỉ tiêu tuyển sinh, thực hiện chương trình giáo dục của nhà trường, phải có giáo trình, thư viện... Vì những lý do nêu trên, Dự án Luật sửa đổi, bổ sung Luật giáo dục đã đề xuất để Quốc hội xem xét sửa đổi, bổ sung Điều 50 Luật giáo dục như sau: “Điều 50. Điều kiện thành lập nhà trường và điều kiện để được cho phép hoạt động giáo dục 1. Điều kiện thành lập nhà trường: Phù hợp quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục; Xác định rõ mục tiêu, nhiệm vụ, chương trình và nội dung giáo dục; tổ chức bộ máy, nguồn lực và tài chính; phương hướng chiến lược xây dựng và phát triển nhà trường. 2. Điều kiện để được cho phép hoạt động giáo dục: có quy chế tổ chức và hoạt động của nhà trường; có đất đai, tài chính, cơ sở vật chất, trang thiết bị, tài liệu giảng dạy và học tập, đội ngũ cán bộ quản lý và nhà giáo đạt tiêu chuẩn, đủ về số lượng và đồng bộ về cơ cấu, bảo đảm thực hiện chương trình giáo dục và tổ chức các hoạt động giáo dục. 3. Người có thẩm quyền quy định tại Điều 51 của Luật này, căn cứ quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục, nhu cầu phát triển giáo dục và các điều kiện quy định tại khoản 1 Điều này ra quyết định thành lập đối với trường công lập hoặc quyết định cho phép thành lập đối với trường dân lập, trường tư thục. Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo cho phép hoạt động giáo dục đối với cơ sở giáo dục đại học; quy định cụ thể điều kiện, thời hạn và thẩm quyền cho phép hoạt động giáo dục đối với nhà trường ở các cấp học và trình độ đào tạo”. Dự án Luật làm rõ hơn quy định về thành lập trường ở các cấp học từ mầm non đến đại học theo hướng quy định thành 02 loại điều kiện: (1) điều kiện thành lập nhà trường, (2) điều kiện để được cho phép hoạt động giáo dục. Dự án Luật quy định: Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo cho phép nhà trường của giáo dục đại học hoạt động giáo dục, quy định cụ thể điều kiện, thời hạn và thẩm quyền cho phép hoạt động giáo dục đối với nhà trường ở các cấp học và trình độ đào tạo. Quy định này là phù hợp với chức năng của các cơ quan chuyên môn trong quản lý nhà nước về giáo dục, đồng thời đảm bảo vai trò quản lý nhà nước của hệ thống cơ quan này trong việc quản lý, giám sát việc đảm bảo chất lượng giáo dục của các cơ sở giáo dục. Việc sửa đổi, bổ sung Điều 50 của Luật theo hướng trên đáp ứng được yêu cầu đảm bảo chặt chẽ hơn trong việc thành lập trường nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, tạo hành lang pháp lý để chấn chỉnh, sắp xếp lại hệ thống các cơ sở giáo dục của hệ thống giáo dục quốc dân, khắc phục tình trạng thành lập mới ở những nơi, những lĩnh vực không đủ điều kiện về đội ngũ cán bộ giảng dạy, về cơ sở vật chất, trang thiết bị. Có ý kiến cho rằng, quy định như trên chưa cụ thể, chưa rõ ràng và thực chất vẫn lâm vào tình trạng “con gà, quả trứng”: có quyết định thành lập mới được giao đất, mới tuyển được giáo viên, hoặc được giao đất, tuyển được giáo viên mới có quyết định thành lập. Cần lưu ý rằng điều 50 sửa đổi bổ sung chỉ tập trung vào nội dung “điều kiện thành lập trường” và “điều kiện để được cho phép hoạt động”. Để cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập, cho phép thành lập trường, chủ đầu tư phải có dự án khả thi đầu tư thành lập trường, đồng thời chủ động chuẩn bị kinh phí, cơ sở vật chất, tổ chức bộ máy và tập hợp đội ngũ nhà giáo. Những nội dung này sẽ được quy định cụ thể tại các văn bản dưới Luật, trong hệ thống điều lệ, quy chế và quy định phù hợp với việc thành lập trường ở mỗi cấp học và trình độ đào tạo, trong đó có cả lĩnh vực hợp tác đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực giáo dục. Căn cứ Luật giáo dục, hoạt động hợp tác đào tạo, mở trường hoặc cơ sở giáo dục khác của người Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức, cá nhân nước ngoài, tổ chức quốc tế trên lãnh thổ Việt Nam được thực hiện theo quy định của Chính phủ trong đó quy định cụ thể điều kiện, trình tự, thủ tục đầu tư nước ngoài để thành lập trường. Việc đầu tư nước ngoài để thành lập trường phải đáp ứng các điều kiện tối thiểu như các điều kiện thành lập trường trong nước. Hiện nay vẫn có ý kiến coi nhà trường như doanh nghiệp và cho rằng phải phân biệt giữa đầu tư vì lợi nhuận và đầu tư không vì mục đích lợi nhuận. Đây là suy nghĩ mang tính thực dụng của thị trường, rất lạc lõng và ấu trĩ ở thời đương đại vì nhiều quốc gia trên thế giới đều đã phải trải qua tranh cãi về nó nhưng đến nay họ đều thấy rõ sứ mệnh cao cả và phải trân trọng của học đường, phải đặt tương lai một cách nghiêm túc vào giáo dục, không thể mang nhà trường ra sàn giao dịch mua bán đổi chác và để nhà trường trôi nổi theo những cơn bão giá, càng không thể là vũng nước rửa tiền. Phần lớn Luật giáo dục của các nước đều xác định rõ hoạt động giáo dục là hoạt động phi lợi nhuận, cần phải tính đến hiệu quả giáo dục trong đó có hiệu quả kinh tế, đối với từng cơ sở giáo dục và đối với toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân nhưng lĩnh vực giáo dục cung cấp một loại dịch vụ công đặc biệt, phi lợi nhuận, không đồng nhất với lĩnh vực kinh doanh và hoạt động thương mại. Chẳng hạn điều 25 Luật giáo dục của Cộng hòa nhân dân Trung Hoa quy định “Bất kỳ tổ chức, cá nhân nào cũng không được vì lợi ích kinh doanh mà mở trường và lập cơ sở giáo dục khác”. Giáo dục là loại hình dịch vụ đặc biệt, được quy định trong Luật đầu tư là lĩnh vực đầu tư có điều kiện và được ưu đãi đầu tư. Tính chất hoạt động giáo dục, yêu cầu của công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động đầu tư trong lĩnh vực giáo dục đòi hỏi cần có những quy định đặc thù. Do đó, để tạo sự thống nhất, đồng bộ giữa quy định của Luật giáo dục với Luật đầu tư, tạo cơ sở cho việc xây dựng các văn bản dưới Luật theo hướng hoạt động đầu tư trong lĩnh vực giáo dục thực hiện theo quy định của hệ thống pháp luật chuyên ngành. Dự án Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật giáo dục đồng thời đề xuất bổ sung quy định “Đầu tư trong lĩnh vực giáo dục là hoạt động đầu tư đặc thù thuộc lĩnh vực đầu tư có điều kiện và được ưu đãi đầu tư” vào Điều 13 Luật giáo dục. Nội dung sửa đổi, bổ sung này phù hợp với quy định tại khoản 2 Điều 5 Luật đầu tư: “Hoạt động đầu tư đặc thù được quy định trong luật khác thì áp dụng quy định của luật đó”. PGS.TS. Chu Hồng Thanh (Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ GD-ĐT)