Hàng loạt hồ chứa nước lớn “treo” lơ lửng ở đầu nguồn sông Đồng Nai nhưng không có quy chế vận hành liên hồ, đập đang là mối đe dọa cho hạ lưu

Ngày 17-4, Trung tâm Đa dạng sinh học và phát triển (CBD)- Viện Sinh học nhiệt đới và Mạng lưới sông ngòi Việt Nam (VRN) đã tổ chức hội thảo khoa học với nội dung “Các khuyến nghị của Ủy ban Thế giới về đập (WCD) với phát triển thủy điện lưu vực sông Đồng Nai”. Gần 20 nhà khoa học và lãnh đạo sở Tài nguyên và Môi trường (TN-MT) các tỉnh Đồng Nai, Lâm Đồng, TPHCM đã bày tỏ lo ngại về sự tác động của thủy điện trên sông Đồng Nai đối với môi trường và sự sống của người dân ở khu vực này. Thủy điện tràn lan Theo quy hoạch của phân bố bậc thang thủy điện trên sông Đồng Nai, tính từ thượng nguồn, sẽ có 10 bậc thang trên dòng chính và 2 phụ lưu lớn là sông La Ngà và sông Bé. Theo đó, hiện nay, sông Đồng Nai phải “oằn mình” gánh đến 17 công trình thủy điện lớn, nhỏ. Trong đó, các thủy điện trên dòng chính đang vận hành và lập dự án đầu tư là Đa Nhim, Đồng Nai 2, 3, 4, 5, 6, 6A, Trị An với tổng công suất phát điện là 1.849 MW. Ngoài ra, 2 phụ lưu nối với sông Đồng Nai là sông Bé và sông La Ngà cũng có 11 thủy điện lớn, nhỏ. Công trình thủy điện Đồng Nai 3 đang xây dựng trên sông Đồng Nai. (Ảnh do Viện Quy hoạch thủy lợi Nam Bộ cung cấp) Theo đánh giá của các nhà khoa học, quy hoạch thủy điện trên sông Đồng Nai đang bị thay đổi một cách tùy tiện, không được xem xét hiệu ích tổng thể về cấp nước, phòng lũ, đẩy mặn, dòng chảy, môi trường... nên đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc khai thác, quản lý nguồn nước. Báo cáo của Viện Quy hoạch thủy lợi Miền Nam cho thấy lưu vực sông Đồng Nai và vùng phụ cận với TPHCM đang nảy sinh vấn đề phức tạp về nguồn nước, ô nhiễm nguồn nước và thiếu nước sinh hoạt vào mùa khô. Hồ chứa “treo” lơ lửng ở đầu nguồn Theo quy hoạch, để phục vụ cho các công trình thủy điện, hệ thống sông Đồng Nai có 19 hồ chứa lớn nằm ở đầu nguồn để điều tiết dòng chảy và phục vụ mục tiêu cấp nước cho công nghiệp, nông nghiệp. Trong đó, các hồ chứa lớn như: Tuyền Lâm, Đa Nhim, Đạ Tẻh, Hàm Thuận – Đa Mi, Trị An, Thác Mơ, Cần Đơn, Dầu Tiếng... đã đi vào hoạt động. Còn các hồ chứa khác như Srok Phu Miêng, Đại Ninh, Đồng Nai 2, 3, 4, Bảo Lộc, Dam Bri, Phước Hòa đang xây dựng. Tiến sĩ Đào Trọng Từ, nguyên phó tổng thư ký Ủy ban Sông Mê Kông Việt Nam, cho rằng thủy điện đang phát triển manh mún, thiếu bền vững. Đặc biệt, thủy điện sông Đồng Nai đang đặt ra vấn đề hết sức nguy hiểm vì không có quy trình vận hành liên hồ. Mười hồ chứa nhưng mỗi hồ lại có một quy trình vận hành riêng. Về mặt khoa học, đây là quy trình vận hành cực kỳ nguy hiểm, sẽ gây thảm họa cho hạ lưu. Ông Vũ Ngọc Long, Phó Viện trưởng Viện Sinh học nhiệt đới, cho biết trong bối cảnh này, cần phải sớm có quy trình vận hành liên hồ bởi năm 1999 tại Đồng Nai đã có trận ngập lịch sử, mức ngập rất cao. Hiện nay, các hồ trên sông Đồng Nai không có chức năng tích lũ nên khi lũ lớn về, các hồ phải xả, gây nguy hiểm cho hạ lưu. Tìm “nhạc trưởng” điều hành thủy điện Bảy chiến lược phát triển Hội thảo đi sâu phân tích 7 chiến lược phát triển thủy điện bền vững theo khuyến nghị của WCD là các công trình thủy điện phải được sự chấp thuận của công chúng; đánh giá toàn diện phương án; đánh giá các đập hiện có; bền vững cho dòng sông và sinh kế; công nhận quyền và chia sẻ lợi ích; bảo đảm sự tuân thủ; sử dụng các dòng sông vì hòa bình, phát triển và an ninh. Ông Nguyễn Xuân Phóng, Trưởng Phòng Tài nguyên, Viện Quy hoạch thủy lợi Nam Bộ, gay gắt: Để phát triển thủy điện, Tập đoàn Điện lực VN (EVN) chỉ chú ý đến phát triển thủy điện mà không tính đến quy trình vận hành liên hồ chứa. Trong khi đó, EVN vẫn không phải là đơn vị quản lý tổng thể thủy điện sông Đồng Nai nên vô cùng nguy hiểm cho hạ lưu khi xảy ra lũ, mặn. Vì vậy, việc cấp bách hiện nay là xác định “nhạc trưởng” điều hành thủy điện ở khu vực này. Ông Trần Văn Thành, Giám đốc Vườn Quốc gia Cát Tiên, nói đến bây giờ mới tìm phương án quản lý, vận hành liên hồ, đập thì làm sao phát triển thủy điện bền vững được. Nếu không giải quyết kịp thời, các công trình thủy điện nhỏ sẽ gây tác hại lớn sau này. Ông Đậu Xuân Thủy, đại diện Công ty Cổ phần Tư vấn xây dựng điện 2, EVN, thừa nhận hiện nay quy trình vận hành liên hồ, đập đang tranh cãi, chồng chéo, chưa có tính pháp lý. Theo báo cáo tại hội thảo, việc hình thành hồ chứa trên sông Đồng Nai đang thúc đẩy quá trình nhiễm mặn, tăng mức độ nhiễm bẩn và biến đổi khí hậu vùng hồ; làm biến đổi từ hệ sinh thái nước chảy sang nước tĩnh. Đập chắn ở hồ Trị An và Dầu Tiếng đã tạo thành bức tường chắn đường di cư của cá giống, cá trưởng thành từ hạ lưu về thượng lưu.