Với dân số hơn 90 triệu dân, thị trường Việt Nam được đánh giá rất tiềm năng đối với các doanh nghiệp (DN), bởi nhu cầu tiêu dùng của người dân ngày càng tăng cao. Tuy nhiên, việc mở cửa thị trường theo các cam kết hội nhập quốc tế đã tạo ra cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt, khốc liệt giữa DN trong nước với các DN nước ngoài. Làm thế nào để tiếp tục giữ vững, mở rộng thị phần và khẳng định được vị thế trên thị trường trong nước là thách thức không nhỏ đối với các DN Việt Nam, nhất là những DN chuyên làm hàng xuất khẩu.

Tim lai vi the hang Viet Nam o thi truong trong nuoc (Ky 1) - Anh 1

Sản xuất hàng dệt may tại Công ty May Bình Dương.

Bài 1: Mải mê… bỏ trống “sân nhà”

Dệt may và da giày là hai trong số những ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, với kim ngạch xuất khẩu năm 2014 đạt gần 39 tỷ USD. Trong khi nhiều DN mải mê làm hàng xuất khẩu (tỷ trọng xuất khẩu thường chiếm 70 đến 80% năng lực sản xuất) mà lãng quên thị trường trong nước, thì các DN nước ngoài, với chiến lược, phân khúc thị trường bài bản, đã từng bước đưa sản phẩm của họ “làm mưa gió” ở thị trường Việt Nam.

Lỗ hổng khó lấp

Số liệu đưa ra tại Hội chợ thời trang Quốc tế VIFF 2015 mới đây cho thấy, hiện chỉ có khoảng 20% số DN sản xuất trong ngành dệt may Việt Nam tập trung cho thị trường trong nước, còn lại chủ yếu làm hàng xuất khẩu. Việc ngành dệt may chỉ đạt 50% thị phần nội địa được cho là khá thấp khi nhu cầu tiêu dùng hằng năm đối với mặt hàng này dao động từ 3 đến 3,5 tỷ USD. Thực tế nêu trên khiến không ít người tỏ ra lo ngại khi ngành dệt may Việt Nam đang đứng thứ sáu trong top 10 quốc gia xuất khẩu dệt may hàng đầu thế giới nhưng lại đang bị hàng ngoại nhập lấn át ngay trên “sân nhà”. Tương tự, ngành da giày Việt Nam hiện đứng trong top 5 nước sản xuất giày, dép lớn nhất thế giới về số lượng, giá trị xuất khẩu trung bình hằng năm đạt gần 14 tỷ USD. Tuy nhiên, theo thống kê, 60% thị phần giày, dép nội địa lại thuộc về các sản phẩm nhập khẩu. Trong khi, xu hướng tiêu dùng nội địa đối với sản phẩm giày, dép được cho là rất lớn với mức tiêu thụ bình quân tăng khoảng 8%/năm, tương ứng hơn 10 triệu đôi/năm.

Không riêng gì hai ngành nêu trên, nhiều lĩnh vực sản xuất khác cũng rơi vào tình cảnh tương tự như: chế biến thực phẩm, sắt thép, phân bón, hàng tiêu dùng… Ngay như sản phẩm gạo, vốn là mặt hàng xuất khẩu số một của Việt Nam, thế nhưng nhiều người dân gần đây cũng đang chuyển hướng mua và sử dụng gạo của Thái-lan, Nhật Bản,... Việt Nam đang đứng thứ sáu trên thế giới về xuất khẩu đồ gỗ nhưng ngành này cũng đang để ngỏ khoảng trống rất lớn thị trường trong nước khi chỉ có khoảng 20% doanh số tiêu thụ đồ gỗ nội địa thuộc về các DN Việt Nam, còn lại 80% thuộc về DN nước ngoài.

Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV giày Thượng Đình Nguyễn Thị Thục Oanh cho biết, chủ trương phát triển của công ty luôn dành 50% năng lực để sản xuất và phát triển thị trường nội địa. Vài năm gần đây, công việc kinh doanh ngày càng trở nên khó khăn do vấp phải sự cạnh tranh quyết liệt với các đối thủ nước ngoài về mặt hàng giày thời trang, đồ bảo hộ lao động,… trong đó, đối thủ đáng gờm nhất vẫn là DN Trung Quốc. “Do họ có lợi thế về công nghệ, mẫu mã, cho nên có thể thay đổi, đa dạng hóa sản phẩm rất nhanh, cộng với giá bán “rẻ như cho” khiến các sản phẩm thâm nhập và tràn về khu vực nông thôn rất mạnh. Không chỉ vậy, ngay các trung tâm đô thị, thành phố lớn, giày dép Trung Quốc cũng tràn ngập với đủ mẫu mã, chủng loại, đánh trúng tâm lý của người tiêu dùng ưa giá rẻ; hàng lậu, hàng nhái thương hiệu bày bán tràn lan. Trong khi đó, các cơ quan chức năng chưa tìm ra biện pháp xử lý triệt để, đã khiến các DN trong nước khó cạnh tranh, chịu lép vế ngay tại sân nhà. “Điều đó cũng giải thích vì sao, sau hàng chục năm phát triển thị trường trong nước, mà giày Thượng Đình, một thương hiệu từng được nhiều người Việt Nam ưa chuộng, đến nay vẫn chỉ chiếm từ 5 đến 7% thị phần”, bà Thục Oanh nói một cách chua xót.

Phát triển thiếu đồng bộ

Nhìn nhận về những khó khăn của thị trường trong nước, Giám đốc Công ty may Quốc tế kiêm Phó Chủ tịch Hiệp hội May mặc Bình Dương Phan Lê Diễm Trang khẳng định, thị trường trong nước tuy lớn nhưng lại “xé lẻ” thành nhiều phân khúc khác nhau. Với dòng sản phẩm may mặc cao cấp, khách hàng có thu nhập cao, cần khẳng định vị trí xã hội cho nên thường chọn dòng sản phẩm có thương hiệu lớn, chất liệu và kiểu mẫu luôn theo kịp xu hướng thời trang. Phân khúc thị trường này hiện phần lớn do các DN nước ngoài có thương hiệu, tên tuổi trên thế giới chiếm lĩnh. Hiện, đã có một số DN trong nước đầu tư, sản xuất mặt hàng này nhưng chưa có bề dày kinh nghiệm trong chiến dịch xây dựng thương hiệu quốc tế nhằm khẳng định đẳng cấp cho nên tiếp thị phân khúc này chưa đạt hiệu quả cao, khó cạnh tranh. Còn đối với dòng sản phẩm giá rẻ cho người thu nhập trung bình hay thu nhập thấp, DN Việt Nam lại chưa cạnh tranh được với các loại hàng nhập từ Trung Quốc, Thái-lan về giá cả cũng như mẫu mã. Hơn nữa, chi phí sản xuất của DN Việt Nam vẫn còn khá cao cho nên giá thành sản phẩm khó cạnh tranh.

Giám đốc Công ty Phú Hòa (TP Hồ Chí Minh) Hoàng Văn Tú so sánh, trừ những người khá giả, còn lại ít người dám bỏ ra tiền triệu để mua áo sơ-mi hoặc quần âu. Trong khi đó, chỉ vài chục nghìn đồng đến một trăm nghìn đồng, người dân có thể mua được áo, quần xuất xứ từ Trung Quốc hoặc may gia công, dù chất lượng thấp hơn.

Chính vì những lý do nêu trên, nhiều DN Việt Nam ngày càng khó phát triển và mở rộng thị trường trong nước. Bài toán cuối cùng là sự “cân đo, đong đếm”, giữa làm gia công hay làm xuất khẩu, cái nào có lợi nhuận nhiều hơn được đặt ra, và phần lớn DN chọn làm gia công với chi phí thấp, lợi nhuận cao, thời gian thu hồi vốn nhanh mà ít quan tâm tới kế hoạch đầu tư xây dựng và phát triển lâu dài cho thị trường nội địa.

Thẳng thắn nhìn nhận, DN Việt Nam còn nhiều điểm yếu cần khắc phục để có thể cạnh tranh thành công ngay trên sân nhà. Với DN dệt may, Giám đốc điều hành Công ty Hoàng Dương (đơn vị sở hữu thương hiệu Canifa) Đoàn Thị Bích Ngọc cho biết, do Việt Nam không có nền công nghiệp thời trang cho nên nhân sự cho ngành vừa yếu, vừa thiếu. Xuất phát điểm của nhiều DN đều thấp, từ chỗ kinh nghiệm không có, công nghiệp hỗ trợ chưa phát triển, hệ thống phân phối hạn chế cho nên DN hoàn toàn phải tự mày mò bằng cách vừa học, vừa làm. Chính điều này đã làm chậm quá trình phát triển của DN.

Chung quan điểm, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV giày Thượng Đình Nguyễn Thị Thục Oanh cho rằng, công ty có thể chủ động được hơn 90% nguyên phụ liệu trong nước (chỉ phải nhập khẩu những nguyên liệu trang trí, họa tiết khó, chất lượng cao) nhưng những điểm yếu của DN là không có thiết kế riêng, trình độ nhân lực không được đào tạo bài bản, chuyên nghiệp dẫn đến giảm năng lực cạnh tranh. Từ trước đến nay, toàn bộ các mẫu thiết kế đều do các đối tác cung cấp, công ty vừa thực hiện vừa điều chỉnh nhằm tạo ra những sản phẩm có chất lượng, đáp ứng yêu cầu của khách hàng. Để rút ngắn khoảng cách chênh lệch với các DN nước ngoài, công ty đã tổ chức đào tạo và đưa cán bộ tham gia các hội nghị, triển lãm trong và ngoài nước nhằm nâng cao tay nghề, hướng tới sản xuất các sản phẩm chất lượng cao, mẫu mã đa dạng, đáp ứng nhu cầu rộng rãi của người tiêu dùng.

Một thách thức khác mà DN trong nước phải đối mặt chính là hệ thống phân phối còn nhỏ hẹp. Hiện, các nhà bán lẻ hàng đầu thế giới như Metro, Big C, Aeon, Lotte, Parkson, BJC,… đang thâm nhập mạnh, chiếm lĩnh thị trường bán lẻ Việt Nam. Các tập đoàn này tăng cường mở nhiều siêu thị, cửa hàng, mạng lưới bán lẻ trên cả nước, nhất là ở khu vực thành thị. Một khi kênh phân phối bán lẻ này bị các “đại gia” nước ngoài nắm giữ thì DN Việt Nam càng khó cạnh tranh, chiếm lĩnh thị trường trong nước. TS Nguyễn Hữu Cung (giảng viên Trường đại học Hùng Vương) cho biết, trong kinh doanh, hệ thống phân phối chiếm vị trí hết sức quan trọng, là vấn đề sống còn của DN, bởi các chuỗi phân phối chi phối hoạt động sản xuất. Khi nhiều DN chưa thể đặt chân vào được các kênh phân phối hiện đại như siêu thị, trung tâm thương mại, điều đó đã phần nào phản ánh sự lép vế của các sản phẩm Việt Nam so với nước ngoài ngay tại thị trường trong nước.

(Còn nữa)

Hiện, Việt Nam mới chỉ có số ít DN xây dựng được tên tuổi, thương hiệu riêng như An Phước, Việt Tiến, May 10, Đức Giang,... nhưng chiếm thị phần không lớn. Hầu hết sản phẩm dệt may, da giày tiêu thụ ở nông thôn đều là hàng của Trung Quốc. Muốn phát triển, các DN phải xây dựng được thương hiệu, nâng cao trình độ, thiết kế mẫu mã, đa dạng hóa sản phẩm,... nhằm tăng tính cạnh tranh trên thị trường.

PGS, TS Lê Đăng Doanh

(Chuyên gia kinh tế)

Bài và ảnh: HOÀNG ANH, LÊ THẨM và TRỊNH BÌNH