QĐND Online - Hội thảo khoa học quốc tế Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại – nghiên cứu trường hợp tín ngưỡng thờ Hùng Vương ở Việt Nam được tổ chức tại TP Việt Trì – Phú Thọ ngày 13-4, đây là một trong những hoạt động quan trọng trong việc đệ trình UNESCO xét vinh danh di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại cho Hồ sơ Quốc gia tín ngưỡng thờ Hùng Vương ở Việt Nam.

Hội thảo do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam và UBND tỉnh Phú Thọ phối hợp tổ chức, đã thu hút sự tham gia của 138 nhà nghiên cứu, học giả trong và ngoài nước trong đó có 37 nhà khoa học nước ngoài đến từ 17 quốc gia và vùng lãnh thổ như: Hoa Kỳ, Canada, Mexico, Đan Mạch, Anh, Pháp, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nam Phi, Australia… PGS.TS Nguyễn Chí Bền - Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật nhìn nhận: “Điều đó cho thấy tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên nói chung và tín ngưỡng thờ Hùng Vương ở Việt Nam thực sự là một vấn đề nghiên cứu thú vị, hấp dẫn.” Nhìn nhận về vấn đề nghiên cứu Tín ngưỡng thờ Hùng Vương ở Việt Nam, TS Lê Thị Minh Lý cho rằng, để phục hồi và bảo tồn bền vững di sản này trong cuộc sống đương đại cần cơ sở pháp lý, cơ sở khoa học và cách tiếp cận mới. Khẳng định vấn đề tâm linh này như một hiện tượng tôn giáo có lâu đời trong lịch sử loài người, PGS.TS Á Châu - Đại học Vân Nam – Trung Quốc lý giải ba nhân tố hình thành nên tục thờ cúng tổ tiên này gồm: nhận thức về sự vĩnh cữu của linh hồn, sự nhạy cảm về quan hệ huyết thống đối với tổ tiên và những kỳ vọng về vật chất do cộng đồng sản sinh ra thông qua hành vi thờ cúng tổ tiên… Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam nói chung được nhìn nhận đã hình thành từ lâu và tồn tại suốt từ đời này sang đời khác, trong bất kỳ thể chế chính trị nào. Truyền thống uống nước nhớ nguồn đã trở thành một nét văn hóa rất giá trị trong đời sống tâm linh người Việt. Thế nhưng, nhìn rộng khắp thế giới hiếm có hiện tượng văn hóa nào độc đáo như Tín ngưỡng thờ Hùng Vương ở Việt Nam. PGS.TS Đặng Văn Bài lý giải: “Người Việt Nam tin theo nhiều tôn giáo, nhưng trong mỗi gia đình người Việt dù theo Phật giáo, Thiên chúa giáo, Tin lành hay đạo Cao Đài… bao giờ cũng có một góc thiêng thờ cúng tổ tiên.” Hơn thế, người Việt ở đâu cũng luôn xem mình có chung một nguồn cội, một thủy tổ. Người anh hùng trong truyền thuyết Hùng Vương vì thế từ lâu đã trở thành một biểu tượng tối linh được ngưỡng mộ và thờ cúng, tôn vinh. Trải qua tiến trình thăng trầm của lịch sử, cho đến nay Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng đã phát triển thành tín ngưỡng thờ Quốc Tổ. Đó không chỉ là một lễ hội mà hội tụ nhiều nét văn hóa giá trị của người Việt từ tâm linh, truyền thống uống nước nhớ nguồn đến tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Hồ sơ Quốc gia Tín ngưỡng thờ Hùng Vương ở Việt Nam đã chính thức đệ trình UNESCO trước ngày 31-3, Hội thảo Khoa học Quốc tế này sẽ góp thêm nhiều tư liệu để bổ sung cho Hồ sơ này trong quá trình đệ trình, xét tặng của UNESCO. Một trong những chức năng, ý nghĩa xã hội của di sản này được nêu trong Hồ sơ đệ trình UNESCO là: “Giỗ Tổ Hùng Vương nhằm giáo dục đạo lý truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, điểm tựa tinh thần đưa các thế hệ con cháu về cùng một cội nguồn, sống hòa hợp. Thờ cúng Hùng Vương - tổ tiên của dân tộc Việt trở thành một biểu tượng kết nối giữa quá khứ với hiện tại, giữa các triều đại phong kiến và Nhà nước đương đại.” Sự biến đổi cả về nghĩa tích cực và tiêu cực đối với bất kỳ lễ hội, tín ngưỡng nào đều phải đối mặt, chịu ít nhiều thách thức. Tại Hội thảo, các nhà nghiên cứu, học giả cũng đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự biến thái không tích cực của Lễ hội Đền Hùng trong những năm gần đây. Đó là tình trạng “hành chính hóa” lễ hội, lối thực hiện nghi lễ định sẵn kịch bản cũng có nguy cơ dẫn đến những biến thái cứng nhắc, thiếu tính sáng tạo ngẫu hứng của dân gian trong nghi lễ tín ngưỡng. Đáng nói hơn, vai trò của người dân vốn là chủ thể văn hóa của tín ngưỡng, lễ hội này đang có nguy cơ trở thành khán giả… Vì thế, bên cạnh các hoạt động bảo tồn, tôn tạo các di sản vật thể, để Tín ngưỡng thờ Hùng Vương ở Việt Nam thực sự là di sản thế giới cần phải phục dựng, tái tạo môi trường trình diễn cho nhiều nghi thức, tập tục, diễn xướng dân gian và các lễ hội vệ tinh… Bài, ảnh: Thùy Anh