Sau một thời gian dài “gồng mình” chịu đựng các lô cốt trên đường phố, đến nay kết quả của nỗi ám ảnh giao thông này đã hình thành: một hệ thống cống ngầm lớn dưới lòng thành phố.

Có lẽ ít ai hình dung ngay bên dưới những con đường Sài Gòn tấp nập người xe qua lại đang dần hình thành một "thế giới ngầm" - thế giới của những tuyến cống bao to rộng, tựa những căn phòng ngầm, làm nhiệm vụ thu gom nước thải phục vụ bài toán chống ngập và bảo vệ môi trường. Ở độ sâu 15m... Theo chân những kỹ sư vận hành và công nhân nạo vét cống của Trung tâm Điều hành chương trình chống ngập và Công ty thoát nước đô thị TP.HCM trong một chuyến đi bảo dưỡng và nạo vét cống thường nhật, chúng tôi lần lượt biến mất qua nắp hố ga trên đường Trần Tuấn Khải, Q.5. Trên đầu xe cộ vẫn ầm ầm chạy. Trèo theo họ trên từng nấc thang bằng sắt được ốp vào vách hố thông, chân tôi chạm vào sàn một căn phòng nhỏ mờ tối và ẩm ướt. Đây là tầng hầm thứ nhất, sâu khoảng 4m so với mặt đường. Đứng ở đây, mọi âm thanh xe cộ nghe văng vẳng từ xa, và ánh sáng ban ngày chỉ còn là một vệt mỏng len nhẹ qua cửa hố thông. Từ tầng hầm, có thể nhìn qua lan can để quan sát mực nước phía bên dưới lòng cống, phục vụ công tác vận hành, xử lý thoát nước. Lần lượt leo xuống tầng hầm thứ 2, rồi thứ 3, chân tôi chạm hẳn xuống đáy cống sâu hơn 14m so với mặt đường xe chạy. Giờ thì mọi âm thanh, ánh sáng hoàn toàn biến mất, đây là một thế giới rất khác, rất riêng. Anh công nhân cạnh tôi giơ cao chiếc đèn xách tay, ánh sáng trải ra mặt nước sóng sánh. Nước buổi sáng lên xâm xấp đầu gối, thế nên bước đi khá thoải mái. Khác với hình dung về những dãy cống thoát nước nhỏ xíu và cũ mốc, hệ thống ống cống mới xây này cao và rộng, có thể vô tư đi lại bên trong mà không sợ đụng đầu. Lắp đặt cống hộp trên đường Nguyễn Văn Trỗi (Q.Phú Nhuận) - Ảnh: P.Thanh Dò dẫm thêm vài bước tới trước, tôi được các công nhân cho biết mình đang ở ngay giữa lòng kênh Tàu Hủ - Bến Nghé, do tuyến cống này chạy từ đường Trần Tuấn Khải băng qua đại lộ Đông - Tây xuyên giữa lòng kênh để chạy thẳng về trạm bơm Đồng Diều (Q.8). Càng đi thì độ sâu của cống so với mặt đường càng lớn để đảm bảo độ dốc thoát nước, nếu lúc nãy chúng tôi ở cách mặt đường 14m, thì giờ đã là 15m - nơi sâu nhất. Trong khi đó, tuyến cống bao chạy dưới lòng kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè của dự án Vệ sinh môi trường cũng đã cơ bản hoàn thành. Với đường kính lên đến 3m, tuyến cống này như một dãy phòng ngầm nằm sâu hơn 10m so với mặt đường xe chạy, kéo dài từ đường Út Tịch (Q.Tân Bình) đến trạm bơm ở đường Nguyễn Hữu Cảnh (Q.Bình Thạnh). Lòng cống tròn, cao và rộng. Bên trong, các công nhân, kỹ sư đang miệt mài đào đất và kích ống để đưa từng mét cống lớn vào lòng đất. Các tuyến đường lớn thuộc khu trung tâm như Nguyễn Văn Trỗi, Lê Văn Sỹ, Nguyễn Kiệm, Võ Thị Sáu... lại được lắp đặt loại cống hộp, cao và rộng đến vài mét, chẳng khác nào một căn phòng nhỏ chạy dài ngút tầm mắt. Những công nhân đang làm việc lọt thỏm trong những khối bê tông rộng lớn bên dưới lòng đường cho ta cảm giác về những "chú chuột chũi" miệt mài đào hang, kiến tạo một “thế giới ngầm” giữa lòng TP... Nhiều dự án thoát nước hoàn thành trong năm 2010 Ông Ngô Quang Mãnh - Trưởng phòng Quản lý cấp thoát nước (Sở GTVT TP.HCM) - cho biết trong năm nay sẽ hoàn thành và đưa vào sử dụng nhiều công trình thoát nước quy mô lớn phục vụ hiệu quả công tác chống ngập. Trong đó, dự án Vệ sinh môi trường dự kiến xong vào tháng 6.2010, giải quyết ngập úng cho các quận trung tâm 1, 3, 10... Đến tháng 9.2010, gói thầu D dự án Cải thiện môi trường nước cũng hoàn thành việc xây dựng cống chuyển tải, cải tạo cống chung hiện hữu tại các tuyến đường Q.5 và 10. Bên cạnh đó, nhiều dự án sử dụng vốn ngân sách cũng dự kiến hoàn thành trong năm nay như: 7 tiểu dự án thoát nước lưu vực rạch Hàng Bàng, công trình xây dựng hệ thống thoát nước Tô Hiến Thành - Lý Thường Kiệt - Ba Tháng Hai - Nguyễn Tri Phương, hệ thống thoát nước khu dân cư bên ngoài khu công nghệ cao... Nước thải sẽ thành nước sạch Ông Trần Quang Phượng - Giám đốc Sở GTVT - lý giải, do đặc thù lịch sử để lại, hệ thống thoát nước hiện hữu tại TP.HCM là cống chung cho nước mưa và nước thải với nguồn tiếp nhận trực tiếp là xả thẳng ra các sông, kênh, rạch tự nhiên trên địa bàn TP. Hệ thống cống này được hình thành trong nhiều thời kỳ, phần lớn xây từ gần 40 - 60 năm trước. Do đó, vấn đề ngập úng và ô nhiễm không thể cải thiện nếu không làm một cuộc "đại phẫu" lắp đặt mới và cải tạo hệ thống thoát nước trên địa bàn TP. Trong đó, mạng lưới cống thoát nước của gói thầu C (dự án Cải thiện môi trường nước) hoàn thành và đưa vào sử dụng từ năm 2009 là kết quả đầu tiên từ những công trình thi công triển khai trên địa bàn Q.1, 5, 10. Ông Đặng Xuân Dũng - kỹ sư cơ sở hạ tầng Trung tâm Điều hành chương trình chống ngập nước - cho biết, hệ thống thoát nước này được vận hành theo một quy trình công nghệ tiên tiến có thể biến nước thải và nước mưa thành nước sạch. Cụ thể, mạng lưới cống bao chính bắt đầu từ đường Tôn Đức Thắng, chạy dọc Hàm Nghi - Trần Hưng Đạo rồi rẽ vào Trần Tuấn Khải. Bên cạnh đó, hàng loạt tuyến cống bao nhánh cũng được lắp đặt trên các con đường ven kênh Tàu Hủ - Bến Nghé. Khi đó, nước thải thay vì xả thẳng ra kênh Tàu Hủ - Bến Nghé như trước, thì được gom ngược về cống chính, chảy về trạm bơm Đồng Diều (Q.8) rồi đưa thẳng ra Nhà máy xử lý nước thải Bình Hưng (huyện Bình Chánh). Nước thải sẽ được xử lý sạch, đảm bảo tiêu chuẩn cho tưới tiêu và giao thông thủy, trước khi xả trở lại các kênh rạch. Mạng lưới cống thoát nước thuộc dự án Vệ sinh môi trường (dự kiến hoàn thành tháng 6.2010) cũng vận hành tương tự. Trong đó, hệ thống cống bao tự chảy với đường kính lên đến 3m đặt sâu hơn chục mét dưới lòng kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè sẽ làm nhiệm vụ tải toàn bộ nước thải cho lưu vực rộng hơn 33 km2 ở khu trung tâm. Bên cạnh đó, hàng loạt tuyến ống thoát nước cấp 2 - 3 cũng làm nhiệm vụ gom nước mưa trên các tuyến đường về cống bao, sau đó đưa về trạm bơm trên đường Nguyễn Hữu Cảnh để lược rác, xử lý mùi trước khi đổ ra sông Sài Gòn. Giai đoạn 2 của dự án sẽ xây thêm Nhà máy xử lý nước thải Nhiêu Lộc - Thị Nghè phía Q.2 để làm sạch nước thêm một bước nữa trước khi đổ ra sông. Không chỉ chống ngập, các dự án thoát nước còn kết hợp nạo vét và chỉnh trang 3 tuyến kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm và Tàu Hủ - Bến Nghé vốn đang ô nhiễm trầm trọng. Theo đó, nạo vét hàng triệu mét khối bùn dưới các lòng kênh, kè bờ chỉnh trang mỹ quan, xây cầu bắc ngang kênh phục vụ việc đi lại của người dân... Đồng thời, hệ thống cống bao và giếng thu nước kênh khi đi vào vận hành sẽ gom toàn bộ nguồn nước thải sinh hoạt chuyển về xử lý tại trạm bơm rồi mới xả ra sông, kênh. Nhờ đó, tình trạng ô nhiễm tại các tuyến kênh sẽ được giải quyết triệt để. Có người từng ví việc triển khai hàng loạt dự án thoát nước trên địa bàn TP hiện nay giống như một cuộc đánh đổi, người dân TP.HCM phải chịu đựng cảnh kẹt xe thường trực để đổi lại là kết quả giải bài toán chống ngập trong tương lai. Phương Thanh