QĐND - Trong mục tiêu mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) thì đối tượng được quan tâm, hướng đến là lao động ở khu vực phi chính thức tham gia BHXH tự nguyện để bảo đảm người lao động có thu nhập khi về già. Tuy nhiên, những năm qua, việc mở rộng đối tượng tham gia BHXH tự nguyện đang gặp phải không ít những rào cản khiến người lao động không mấy “thiết tha” với loại hình BHXH này.

Lao động ở khu vực phi chính thức là những người làm việc tự do, không có hợp đồng lao động, do đó không được hưởng các chính sách an sinh từ việc đóng BHXH. Lao động khu vực phi chính thức có thể là những người làm nông nghiệp, buôn bán nhỏ lẻ hay những người làm thuê, bán hàng rong, xe ôm... Trong quá trình di cư từ nông thôn ra thành thị để tìm kiếm việc làm thì phụ nữ chiếm tỷ lệ khá cao và độ tuổi có xu hướng trẻ hóa, trình độ học vấn và chuyên môn kỹ thuật tương đối thấp. Mặt khác, những đối tượng lao động này với đặc thù tâm lý e ngại, tự ti, gặp nhiều bất lợi khi sống tại các thành phố lớn như: Chi phí sinh hoạt đắt đỏ; thiếu thốn các điều kiện thiết yếu; khó tiếp cận với các chính sách, pháp luật của Nhà nước nói chung và chính sách về BHXH tự nguyện nói riêng.

Vi sao nguoi lao dong chua quan tam den BHXH tu nguyen? - Anh 1

Những người bán hàng rong đang thiếu những thông tin cần thiết về BHXH tự nguyện.

Thực tiễn cho thấy, thu nhập của đa số người lao động thuộc khu vực phi chính thức ở mức thấp, thiếu ổn định. Họ phải ưu tiên trang trải cho các khoản “cơm áo gạo tiền” nên chưa quan tâm đến BHXH và những lợi ích từ việc tham gia BHXH mang lại. Qua tìm hiểu một số người bán hàng rong, người làm xe ôm trên địa bàn Hà Nội cho thấy, thu nhập hằng ngày của họ khá bấp bênh, cộng với việc phải chi trả những chi phí sinh hoạt đắt đỏ ở thành phố, nuôi con cái ở quê ăn học... nên số tiền tích lũy được trong tháng hầu như không có. Công việc của những lao động này cứ “ráo mồ hôi là hết tiền”, do vậy hầu như không nhiều người quan tâm đến BHXH là gì và lợi ích như thế nào. Theo khảo sát, có đến 91% người bán hàng rong chưa từng biết đến BHXH. Một trong những nguyên nhân khiến công tác mở rộng đối tượng tham gia BHXH tự nguyện còn chậm đó là công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về BHXH chưa được chú trọng, triển khai chưa kịp thời tại các địa phương và còn thiếu các hình thức thông tin phù hợp tác động trực tiếp đến đối tượng tham gia. Bên cạnh đó, những lao động tự do chưa có đơn vị chịu trách nhiệm quản lý, hỗ trợ khiến cho việc tiếp cận thông tin còn hạn chế.

Cùng với những rào cản từ thực tiễn đời sống của người lao động, có không ít những rào cản từ hệ thống chính sách pháp luật BHXH khiến cho người lao động không mấy “mặn mà” với BHXH tự nguyện. Theo quy định tại Luật BHXH năm 2014, BHXH tự nguyện chỉ thực hiện chi trả với 2 chế độ là hưu trí và tử tuất, trong khi đó BHXH bắt buộc thực hiện với 5 chế độ, gồm: Ốm đau; thai sản; tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; hưu trí; tử tuất. Quy định trên vô tình đã trở thành rào cản khiến người lao động làm việc ở khu vực phi chính thức ít tham gia vào loại hình BHXH này, nhất là với lao động nữ. Bên cạnh đó, mức đóng BHXH tự nguyện, tại Khoản 1, Điều 87 Luật BHXH năm 2014 quy định, người lao động hằng tháng đóng bằng 22% mức thu nhập tháng do người lao động lựa chọn để đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất. Mức thu nhập tháng làm căn cứ đóng BHXH thấp nhất bằng mức chuẩn hộ nghèo ở khu vực nông thôn và cao nhất bằng 20 lần mức lương cơ sở. Trong khi đó, ở khu vực lao động chính thức, mức đóng BHXH cũng bằng 22% tiền lương tháng nhưng người lao động chỉ phải đóng 14%, còn lại do chủ sử dụng lao động đóng góp. Để thu hút người lao động tham gia BHXH tự nguyện, Luật BHXH năm 2014 đã quy định Nhà nước có chính sách hỗ trợ người tham gia. Tuy nhiên, đến nay các văn bản hướng dẫn thực hiện vẫn chưa được ban hành. Người tham gia BHXH tự nguyện chưa được hướng dẫn cụ thể, rõ ràng về đối tượng được hỗ trợ, mức hỗ trợ và phương thức hỗ trợ.

Thực trạng triển khai chính sách BHXH tự nguyện sau 8 năm thực hiện cho thấy, số người tham gia vẫn còn thấp, tính đến hết năm 2014, số người tham gia BHXH tự nguyện mới chỉ đạt 196.254 người, chiếm 0,35% lực lượng lao động trong độ tuổi lao động và 0,45% so với số người thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện. Các chuyên gia khuyến cáo, để mở rộng diện bao phủ của BHXH trong khu vực lao động phi chính thức thì Nhà nước cần có lộ trình (thời điểm, mức hỗ trợ, đối tượng hỗ trợ và thời hạn) hỗ trợ người lao động phi chính thức trong quá trình tham gia BHXH tự nguyện. Về lâu dài, cần xây dựng chiến lược phát triển BHXH tự nguyện với nhóm lao động phi chính thức. Một trong những nguyên nhân khiến BHXH tự nguyện chưa đến được với nhiều người lao động tự do chính là công tác thông tin tuyên truyền, xây dựng, ban hành các văn bản hướng dẫn thực hiện Luật BHXH năm 2014 còn chậm trễ. Mặt khác, cần mở rộng các chế độ ưu đãi trong BHXH tự nguyện để người lao động tự do khi tham gia được bình đẳng về quyền lợi như lao động tham gia BHXH tự nguyện. Trước mắt, có thể bổ sung thêm chế độ thai sản trong BHXH tự nguyện để thu hút lao động nữ tham gia loại hình BHXH này.

Bài và ảnh: MINH MẠNH