Nhân kỷ niệm 40 năm ngày thành lập ASEAN, Giáo sư Carl Thayer - một chuyên gia về Việt Nam hiện đang giảng dạy tại Học viện Quốc phòng Australia - đã có những đánh giá về sự phát triển của ASEAN, những vấn đề còn tồn tại, vị thế và vai trò của Việt Nam trong khối.

small_2658.jpg - Xin ông cho biết những thành tựu của Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN) trong lịch sử 40 năm qua? ASEAN đã phát triển thành công thành một tổ chức khu vực hoạt động theo một hệ thống duy nhất các quy tắc. Các quy tắc hoạt động đó được hiểu như đường hướng hành động của ASEAN, trong đó bao gồm: tính bao hàm, tôn trọng độc lập, chủ quyền quốc gia của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ và hoạt động theo cơ chế đồng thuận. Các quy tắc đó giờ đây thể hiện rõ nét ở Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác của ASEAN và điều phối các mối quan hệ giữa các thành viên. ASEAN đã có bước tiến lớn từ cuộc họp ngoại trưởng hàng năm lên hội nghị thượng đỉnh các nguyên thủ quốc gia hàng năm. ASEAN cũng đã thành lập ban thư ký đóng tại Jakarta, Indonesia. Vai trò của Tổng thư ký ASEAN đã được tăng cường, mở rộng.ASEAN mở rộng, kết nạp thêm nhiều thành viên có thể chế chính trị khác nhau, trong đó có CHXHCN Việt Nam. Và, sau cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ năm 1997, ASEAN đã hỗ trợ đặc biệt cho các thành viên đang phát triển như Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam. ASEAN đã phát triển kinh tế khu vực thông qua Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN. Hiệp hội này đã phát triển công thức ra quyết định mang tên N - 1, trong đó N là số các nước đạt được đồng thuận trong một vấn đề và ’’- 1’’ là nước chưa đồng ý với sự đồng thuận đó. Công thức này cho phép các thành viên tiếp tục thực hiện thỏa thuận trong khi vẫn để cho các thành viên khác có thời gian thay đổi quyết định và tham gia sau này. ASEAN cũng đã thông qua chính sách tránh xung đột. Điều này thể hiện ở các tuyên ngôn về Khu vực Hòa bình, Tự do, Trung lập và Khu vực không có vũ khí hạt nhân.Không một quốc gia thành viên nào của ASEAN gây chiến tranh với nhau kể từ khi tổ chức này được thành lập. Những tranh chấp giữa các thành viên đều được giải quyết riêng.ASEAN đã phát triển thành một cộng đồng ngoại giao hiệu quả trong bang giao với các cường quốc khác như Trung Quốc. Ví dụ, hai bên đã thống nhất Tuyên bố về Cách ứng xử của các bên trên biển Nam Trung Hoa. Đây được coi là một cơ chế giải quyết những tranh chấp về lãnh thổ. - Đó là những thành tựu mà ASEAN đã đạt được, vậy theo ông, Hiệp hội này vẫn đang phải đối mặt với những vấn đề và thách thức nào? Vấn đề chính của ASEAN là không thể đảm bảo được sự đồng thuận.Ví dụ, ASEAN có rất nhiều chính sách và cả một hiệp ước về giải quyết tình trạng ô nhiễm hoặc khói bụi qua biên giới. Tuy nhiên, ASEAN không thể buộc một thành viên phải tuân thủ các hiệp định này hoặc tôn trọng hiệp ước nói trên.Điều đó có nghĩa, cháy rừng ở Indonesia tiếp tục gây ra nhiều vấn đề cho các nước láng giềng, ảnh hưởng đến phát triển kinh tế, sức khỏe và du lịch. - Như ông nói, ASEAN đã trở thành một tổ chức khu vực, liệu hiệp hội này có cần kết nạp thêm thành viên? Các nước sáng lập ASEAN mong muốn đoàn kết tất cả các nước trong khu vực dưới một mái nhà chung. Vì lý do đó, ASEAN cần kết nạp Đông Timor vào một thời điểm thích hợp. - ASEAN được coi là cánh cửa đầu tiên cho Việt Nam hội nhập với thế giới, cho đến nay, theo ông Việt Nam đóng vai trò thế nào trong khối? Khi Việt Nam mới gia nhập ASEAN giống như một cầu thủ bóng đá được mời ngồi ghế dự bị. Việt Nam ngồi và quan sát các cầu thủ khác chơi như thế nào và học tập những kinh nghiệm của họ.Kể từ năm 1998 khi Việt Nam đăng cai Hội nghị thượng đỉnh ASEAN, Việt Nam đã bắt đầu thể hiện vai trò tiên phong hơn trong các vấn đề của Hiệp hội.Việt Nam đã khiến các thành viên phát triển của ASEAN công nhận sự cần thiết đặc biệt của nhóm các nước CLMV - Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam.Việt Nam đã thể hiện tốt vai trò Chủ tịch Ủy ban thường trực ASEAN và tổ chức thành công Hội nghị thượng đỉnh ASEAN. - Vậy,Việt Nam cần làm gì để tạo dựng vị thế mạnh hơn trong ASEAN? Các nhà quan sát kỳ vọng Việt Nam sẽ đóng vai trò to lớn hơn trong tương lai. Việt Nam đã ’’ghi bàn’’ khi đề xuất các chính sách về văn hóa và giáo dục.Tuy nhiên, giờ đây, ASEAN đang hướng tới hình thành một cộng đồng ASEAN, Việt Nam cần theo đuổi việc hình thành một chương trình tương lai. Vấn đề chủ chốt cho Việt Nam là theo đuổi tính khu vực thông qua cơ chế ASEAN + 3 (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc) hoặc thông qua tiến trình hội nghị thượng đỉnh Đông Á. Trước đây, Việt Nam thụ động và chờ liệu có tiến tới sự đồng thuận hay không trước khi đưa ra quyết định cần làm gì. Việt Nam cần tự tin hơn trong việc đề xuất những chính sách mới và phát huy nhiều nguồn lực của mình.Ngoài ra, Việt Nam cũng nên xác định một chính khách có tài, thích hợp để đề xuất vào vị trí Tổng thư ký ASEAN trong tương lai.