1. Ông là cựu chiến sĩ Điện Biên Phủ, đã tham gia chiến dịch từ những ngày đầu tiên cho đến ngày cuối cùng. Ông gia nhập quân đội năm 17 tuổi, khi đang học thành chung. Thời gian chiến đấu trong cuộc kháng chiến chống Pháp của ông chỉ 8 năm nhưng là quãng thời gian ông ghi nhớ sâu sắc nhất trong suốt cuộc đời.

Gần 10 năm qua, ông Hà Chí (TP. Hải Dương), một cựu chiến sĩ Điện Biên bón từng miếng cơm, ngụm nước cho người vợ của mình.

Ông có thể ngồi kể với tôi suốt buổi sáng về những ngày tháng ấy, về những người đồng đội cũ của ông, những gì ông còn ghi nhớ được và cả những gì ông đọc được sau này, hồi ức cũ của những người từng chiến đấu, giống như ông.

Trong suốt thời gian ông ngồi trò chuyện cùng tôi, mà ông nói là chủ yếu, người phụ nữ gắn bó với cuộc đời ông, giờ đây là một bà già 80 tuổi, trí nhớ không còn minh mẫn nữa, nằm trên chiếc phản nhỏ kê ngay cạnh nơi tiếp khách. Bà liên tục kêu rên, kêu đau, kêu khổ.

Ông bảo tôi, không có vẻ ái ngại gì: “Bà nhà tôi lẫn rồi ấy mà. Cô đừng để ý”. Người phụ nữ ấy hơn nửa thế kỷ trước là cô con gái nhà giàu đảm đang, xinh đẹp. Ông lấy bà dù bà mang tiếng con nhà địa chủ. Những năm tháng sau này, có lần ông được gợi ý là nên bỏ vợ thì mới có cơ hội đi xa hơn, nhưng ông từ chối: “Tôi nói vợ chồng đã lấy nhau rồi, làm sao bỏ được. Khổ cho người ta ra”.

Khi tôi đề nghị chụp một tấm ảnh ông bên những tờ giấy khen ông nhận được vì tham gia chiến dịch Điện Biên, ông mặc thêm áo khoác để cài huy hiệu. Bà đang nằm trên phản vội vàng nhỏm dậy, ra giữ tay áo cho ông xỏ vào. Hình ảnh ấy làm tôi muốn rơi nước mắt. Hẳn là trong trí nhớ mịt mù của bà vẫn còn sót lại những việc làm chăm sóc ông quen thuộc trong mấy chục năm. Và giờ đây ông chăm sóc bà như một việc nghiễm nhiên phải thế, không có gì khác thường hay khổ sở.

2. Ông và bà bằng tuổi nhau, cũng đều đã ngoài 80 tuổi. Nhưng trông bà còn trẻ hơn ông, ngược với tình trạng thông thường là phụ nữ hay già hơn đàn ông cùng độ tuổi. Bà vẫn chít khăn theo lối ngày xưa, kiểu khăn mỏ quạ, nhưng trông bà tươi vui roi rói. Ông thì điềm đạm, mực thước, cư xử với phụ nữ đường hoàng, lịch sự như chuẩn của Tây vậy. Tiếp xúc với ông, tôi vẫn thầm tiếc cho vô số thanh niên trai trẻ bây giờ mang tiếng sống giữa thời hiện đại, không thiếu cơ hội giao lưu học hỏi mà chẳng có được sự lịch thiệp như của người thuộc thế hệ mà thời thanh niên đã xa lắc xa lơ.

Ông kể chuyện ngày xưa ông bà lấy nhau thời 19, 20 tuổi. Bà ở lại quê chăm sóc bố mẹ chồng, em chồng rồi sau đó là chăm con cái. Suốt mấy chục năm ông hết tham gia kháng chiến lại đi làm việc ở xa, không có nhiều thời gian gần gũi, gánh vác cùng bà nên ông thương bà lắm. Từ ngày về hưu, ông say mê với việc khôi phục lại những làn điệu ca trù, vốn là nghề truyền thống của vùng quê ông ở cách đây gần trăm năm, bà vẫn là người quán xuyến việc nhà.

Tất cả những dịp đi giao lưu, hội diễn trong và ngoài tỉnh, ông đều nhất quyết phải có bà đi cùng. Nếu tiêu chuẩn không cho phép có người đi kèm thì ông tự bỏ chi phí cho bà. Ông bảo chả hiểu sao lấy nhau mấy chục năm rồi mà vẫn thấy thương thấy yêu như những ngày còn trẻ. Bà nghe ông nói, chỉ cười, nụ cười hạnh phúc nhất của người phụ nữ. Có lẽ chính nhờ những nụ cười ấy mà dù vất vả, cực nhọc bao nhiêu năm ròng bà vẫn giữ được vẻ trẻ trung, rạng rỡ hơn so với tuổi.

3. Bà là diễn viên chèo, đã được phong Nghệ sĩ Ưu tú từ gần 30 năm trước. Bà được biết đến là một nữ nghệ sĩ tài sắc, lại có cả chục năm góp phần gồng gánh đoàn chèo của tỉnh đi qua giai đoạn khó khăn nhất khi nền kinh tế chuyển hướng sang kinh tế thị trường. Song không nhiều người biết thời chiến tranh những năm 1970 bà đã có những chuyến xung phong vào biểu diễn trong tuyến lửa, ở những nơi gian khổ, ác liệt nhất là Quảng Bình, Quảng Trị…

Khi đó chồng bà cũng đang chiến đấu trong đường dây 559 nhưng không biết cụ thể tại chiến trường nào. Vợ chồng xa cách đã 4 năm, 2 năm đầu còn thư đi tin lại, 2 năm sau thì bặt tăm, không còn chút thông tin nào. Nhưng khi khoác ba lô lên đường, bà chỉ nghĩ tới việc mang lời ca tiếng hát vào với các chiến sĩ ở chiến trường chứ không hề có ý tìm gặp hay dò hỏi thông tin về người chồng yêu dấu.

Nhưng thật bất ngờ, trong một lần biểu diễn tại một trung đoàn pháo, sau khi được giới thiệu là “con dâu đoàn 559”, bà được chính ủy gọi xuống hầm chỉ huy và nói cho bà gặp chồng qua điện thoại. “Khi ông đưa ống nghe cho tôi, tôi đỡ lấy mà hai tay run rẩy. Nghe tiếng chồng nói “anh đây” ở đầu dây bên kia sau 2 năm trời bặt tin nhau, không biết còn sống hay đã mất mà tôi hồi hộp, xúc động như lần đầu được hôn”, bà vẫn còn bồi hồi, không giấu nổi những giọt nước mắt khi nhớ lại những giây phút xúc động ấy.

Thì ra khi ấy, ông đang chiến đấu bên trạm 35 ở nước bạn Lào. Không chỉ được gặp nhau trên điện thoại, sau đó, ông được đơn vị cho nghỉ phép để sang gặp vợ. Người đàn ông ấy đã đi bộ 1 tháng 20 ngày ròng rã để đến được nơi vợ mình đang biểu diễn. Niềm hạnh phúc của bà còn nhân lên vô bờ khi lần gặp gỡ giữa núi rừng Trường Sơn ấy đã đơm hoa kết trái, cho vợ chồng bà thêm một người con trai.

Đi qua hết cuộc chiến tranh, qua những tháng ngày gian nan thời hậu chiến, cho đến tận khi về hưu, ông bà vẫn sống với nhau bình yên, hòa thuận dù bà là nghệ sĩ, còn ông làm một ngành nghề khác, không có chút nào liên quan. Những kỷ niệm quá sâu sắc trong quá khứ vừa là kết tinh của lòng thương yêu vô bờ bến, vừa là động lực giúp ông bà nuôi dưỡng cuộc hôn nhân bền chặt ấy.

Những câu chuyện về tình nghĩa vợ chồng ấy tôi đã gặp trong những lần tiếp xúc với những nhân vật của mình, về những việc không hề liên quan. Nhưng tôi nhận thấy có sự gắn kết giữa sự thành công trong sự nghiệp của những người đàn ông, phụ nữ ấy với đời sống hôn nhân hạnh phúc của họ. Họ đã cùng nhau đi qua sóng gió, thăng trầm, coi việc hy sinh, chịu đựng vì nhau là việc làm bình thường như cuộc sống này vốn thế.

Những thử thách không khiến họ xa lìa nhau mà lại càng khiến sợi dây nối giữa hai người thêm bền chặt. Không muốn mà vẫn chạnh lòng nghĩ đến những người trẻ tuổi đã đến với nhau tự nguyện mà lại không thể chung sống với nhau vì những thứ vặt vãnh, tầm thường nếu so với những thử thách gian khổ mà những thế hệ trước từng trải qua.