Ô nhiễm môi trường từ các lò gạch thủ công tại nhiều địa phương đã và đang làm suy giảm nghiêm trọng môi trường sinh thái, ảnh hưởng đến sức khỏe người dân... Dẫu đã cố gắng nhưng nhiều nơi, chính quyền địa phương vẫn bất lực vì đây là công việc để người dân kiếm sống. Xã Thanh Trù, thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc cũng đang rơi vào hoàn cảnh “dở khóc, dở cười” này.

Nhiều lò gạch thủ công nhả khói cả ngày lẫn đêm Sai tập thể Chúng tôi đến xã Thanh Trù khi các hoạt động khai thác, vận chuyển đất, cát dùng để sản xuất gạch thủ công diễn ra khá nhộn nhịp. Được biết, các cơ sở sản xuất lò gạch đều hoạt động không có giấy phép, không cam kết bảo vệ môi trường, không chủ động đầu tư cải tiến trang thiết bị công nghệ, chất lượng sản phẩm, không quan tâm đúng mức đến công tác an toàn trong khai thác và bảo vệ các công trình dân dụng, giao thông, thủy lợi... Hầu hết các cơ sở đều sử dụng nguyên liệu là đất được khai thác tại chỗ, các hoạt động đào bới, san lấp diễn ra liên tục trong nhiều năm đã khiến bề mặt của nhiều khu vực trở nên nham nhở, biến dạng, hình thành nên các hố sâu chứa nước làm thay đổi cấu trúc bề mặt đất, dẫn đến diện tích đất sau khi khai thác không thể tiến hành canh tác được hoặc nếu có canh tác thì năng suất cây trồng rất thấp. Một người dân tại thôn Đồng, xã Thanh Trù cho biết: Thôn tôi có đến 80% bà còn làm gạch mà đã làm gạch thì ô nhiễm môi trường là điều không tránh khỏi rồi. Có những hôm khói bay mù trời, cả ngày lẫn đêm toàn thôn như có một lớp sương mù bao phủ, nhà nào cũng cửa đóng, then cài, những gia đình nằm sâu trong các ngõ nhỏ lại càng bị ảnh hưởng. Tất cả các lò gạch thủ công hiện có trong thôn đều sử dụng nhiên liệu là than đá trộn với các vật liệu sẵn có tại địa phương như bùn ao, củi đốt nên có nhiệt lượng thấp, tỷ lệ phối trộn nhiên liệu và không khí trong các lò gạch không được kiểm soát, hiệu suất cháy không cao đã làm phát sinh nhiều khí thải độc hại gây ô nhiễm môi trường. Bên cạnh đó, các lò gạch thủ công đều không có hệ thống thu hồi, xử lý khí thải, thậm chí không có cả ống khói để tăng cường khả năng pha loãng phí thải khiến không khí của các khu vực xung quanh ngột ngạt, khó chịu. Đó là chưa kể đến các hoạt động bốc dỡ, chuyên chở đất, gạch thành phẩm diễn ra thường xuyên khiến bầu không khí trong vùng vốn đã khó chịu nay lại càng trở nên bụi bặm, ngột ngạt. Bà Nguyễn Thị Trúc cho hay: Năm ngoái gia đình tôi phải chuyển nhà ra gần cánh đồng, ở trong làng ngột ngạt không thể chịu nổi. Ô nhiễm môi trường khiến cây lúa cũng phải héo úa, năng suất lúa mỗi năm một thấp còn những cây ăn quả trong thôn thì tuyệt nhiên không thể đơm hoa, kết trái. Bà con sống trong thôn thì ngày càng có nhiều người mắc các bệnh về đường hô hấp, tai – mũi – họng... vì đã hít phải lượng khói, bụi độc hại. Tuy biết nguyên nhân nhưng chúng tôi chẳng thể làm gì, vì ở đây, ai cũng làm thế cả! Có chủ lò gạch còn nói với chúng tôi rằng “Phải chịu thôi. Nếu không làm thì cả làng chết đói à”. Khó quản lý Trao đổi với chúng tôi về nguyên nhân dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường tại địa phương, ông Nguyễn Kiên Khải, chủ tịch MTTQ xã Thanh Trù cho biết: Sản xuất gạch ngói đã giải quyết việc làm cho hàng ngàn lao động nông nhàn tại địa phương, giúp họ có thu nhập ổn định song đó cũng là nguyên nhân chính dẫn đến ô nhiễm môi trường. Hiện trong xã có gần 60 lò gạch và lò ngói, tất cả các lò gạch, lò ngói đang hoạt động đều nằm xen kẽ trong khu dân cư. Khói và bụi trong quá trình vận chuyển đất, đốt gạch lan tỏa trong phạm vi rộng đã ảnh hưởng đến sinh hoạt của cư dân quanh vùng. Những năm gần đây, nhiều người dân trong xã đã liên tục lên tiếng và nhờ các ngành chức năng cùng vào cuộc để giải quyết tình trạng ô nhiễm do sản xuất gạch ngói theo phương pháp thủ công gây ra nhưng kết quả chưa được nhiều. Bản thân chính quyền địa phương cũng đã phối hợp với huyện, thị xã, thành phố... tổ chức nhiều đợt giải tỏa, cưỡng chế thế nhưng giải tỏa được chỗ này thì lại xuất hiện ở chỗ khác. Chỉ cần một thời gian ngắn khi chính quyền “im hơi, lặng tiếng” là các chủ lò lại quay về vị trí lò cũ hoạt động. Nhiều vùng đất canh tác bị người dân đào bới để lấy đất đem bán cho các lò gạch khiến cho địa hình đất nông nghiệp bị lồi lõm, hệ thống kênh mương nội đồng xuống cấp và phá vỡ sự liên thông, khả năng tưới và tiêu nước của nhiều cánh đồng. Cũng theo ông Khải, nguyên nhân dẫn đến sự tồn tại nhiều năm của các lò gạch thủ công là do người dân địa phương không có nghề nghiệp ổn định trong khi lợi nhuận từ việc làm gạch khá cao, trung bình mỗi lò gạch có công suất từ 40 đến 50 vạn viên và thường nung từ 6 đến 8 đợt/năm, sau khi trừ các chi phí cũng lãi 70 đến 100 triệu đồng/lò/năm. Xóa bỏ các lò gạch thủ công và chuyển đổi nghề cho các hộ sản xuất gạch, ngói sang các ngành nghề khác đang là những khó khăn, thách thức lớn đối với các cấp chính quyền địa phương trong việc thực hiện các biện pháp nhằm khuyến khích các chủ cơ sở chủ động dần thay thế các lò gạch thủ công kiểu cũ bằng các lò đốt kiểu mới ít gây tác động đến môi trường. Để làm được điều này, thiết nghĩ các cấp chính quyền cần quan tâm hơn đến công tác quy hoạch, quản lý đất đai, tăng mức hỗ trợ vốn chuyển đổi giúp các doanh nghiệp vừa và nhỏ sản xuất gạch trên địa bàn chuyển đổi từ sản xuất gạch thủ công sang sản xuất gạch kiểu mới, có như vậy thì bài toán về môi trường mới được giải quyết. Nguyễn Phượng “Vì màu xanh cuộc sống”