Những cảnh xe buýt như thế này thường xuyên xuất hiện ở Hà Nội. Ảnh: ST.

Sự bất cập mang tên… xe buýt

17h30, trên phố Chùa Bộc, Hà Nội, xe buýt số 21 chạy tuyến Giáp Bát – Bến xe Yên Nghĩa đang nhích từng mét trong dòng xe máy, ô tô. Trên xe, gần 200 hành khách đang bị “nén” vào một không gian hẹp. Một số người may mắn có chỗ ngồi, những hành khách còn lại chật vật đứng trên xe không có một khoảng trống để xoay người, thậm chí không tìm đâu một điểm tựa mỗi khi chiếc xe phanh gấp. Bầu không khí ngột ngạt, nóng bức giữa mùa đông cho dù trên xe chiếc điều hòa vẫn chạy vù vù.

Cùng thời điểm này, tại điểm chờ xe buýt trên đường Xuân Thủy, quận Cầu Giấy đối diện trường Đại học Quốc gia Hà Nội, hơn 100 người đang đứng chờ xe buýt với khuôn mặt thất thểu, ánh mắt chờ đợi. Xe buýt số 32, tuyến Giáp Bát – Nhổn đi đến, trên xe từ ghế ngồi, khu vực đứng đã chật kín, lái xe mở cửa sau để trả khách. Ngay lập tức, hàng chục người ùa đến, một cảnh tượng hỗn loạn khi người muốn xuống xe không xuống được, người muốn lên cố bám đu vào cửa xe.

Đã hơn 3 năm đi làm bằng xe buýt, song anh Nguyễn Văn Dũng, cán bộ Trung tâm thông tin và khoa học công nghệ Quốc gia, trên đường Lý Thường Kiệt cho rằng: Đề án khuyến khích cán bộ, công chức của thành phố Hà Nội đi làm bằng xe buýt để hạn chế sử dụng phương tiện cá nhân là không khả thi trong điều kiện hiện nay. Nếu đi với một tuyến xe buýt với quãng đường trung bình (từ 7 đến 8 Km) vào giờ cao điểm thì phải mất 45 phút đến 1 tiếng cộng với chờ xe buýt khoảng 10 phút. Như vậy người đi làm đã muộn cả nửa tiếng đồng hồ, còn với những hôm đường bị ùn tắc thì 9, 10 giờ đến cơ quan là chuyện bình thường.

Tuy nhiên, thực tế, nhiều lái xe buýt bày tỏ: Giờ cao điểm, xe có vào điểm dừng, mở cửa xe cũng không còn chỗ cho khách lên. Với hơn 1.000 xe buýt hoạt động ở Hà Nội như hiện nay mà “cõng” thêm một lượng cán bộ công nhân viên chức đi làm nữa thì không biết hệ thống xe buýt sẽ hoạt động ra sao?

Rõ ràng, hệ thống xe buýt Hà Nội tồn tại quá nhiều bất cập mà ai cũng thấy như: xe kém chất lượng, quá tải, mất vệ sinh, tài xế và phụ xe hành xử thiếu văn hóa, tình trạng trộm cắp, móc túi trên xe buýt… Nếu ngành giao thông không khắc phục sớm những hạn chế này, thì đề án sử dụng xe buýt để thay thế các phương tiện cá nhân khắc phục tình trạng ùn tắc giao thông vẫn chỉ là trên giấy.

Vì đâu nên nỗi?

Không thể phủ nhận hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường mà xe buýt mang lại. Theo tính toán của Tổng Công ty vận tải Hà Nội- Transerco, mỗi ngày, xe buýt Hà Nội vận chuyển được hơn 1 triệu lượt hành khách, giảm hơn 700 nghìn lượt xe máy tham gia giao thông, góp phần không nhỏ chống ùn tắc giao thông. Tuy nhiên hiện nay, vận tải hành khách công cộng ở Thủ đô chỉ có loại hình xe buýt thường, với hơn 1.000 xe hoạt động trên 82 tuyến, đáp ứng chưa đến 10% nhu cầu đi lại của người dân.

Là đứa “con cưng” của thủ đô Hà Nội, nhiều năm qua và cả hiện nay, xe buýt lúc nào cũng được hưởng nhiều ưu ái nhất, được thành phố trợ giá, có đường đi riêng, kể cả một số tuyến phố cấm và ngược chiều, phóng nhanh, vượt đèn đỏ, dàn hàng 2, 3 trên phố cũng không bị phạt...Chiều quá sinh hư, mấy năm trước “đứa con cưng” ấy được coi là “con bò sữa máy” để tha hồ vắt trộm dầu đem bán; nhiều lái xe buýt cậy được ưu tiên mặc sức làm càn, phóng nhanh vượt ẩu, lạng lách trên phố…là nỗi kinh hoàng của nhiều người tham gia giao thông. Mới đây, vụ tài xế và phụ xe bắt hành khách quỳ chính là “giọt nước làm tràn ly” khiến dư luận bất bình và lên án gay gắt cách hành xử côn đồ của lái và phụ xe.

Hiện nay, công an thành phố Hà Nội vẫn đang tiếp tục thụ lý nhiều vụ việc liên quan đến các hành vi nhân viên nhà xe hành hung người đi đường, hành khách…Những việc làm, hành động này đã làm ảnh hưởng đến uy tín và chất lượng phục vụ của xe buýt.

Theo bà Nguyễn Lệ Chi, Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu phát triển đô thị- Liên hiệp các Hội khoa học và kĩ thuật Hà Nội, thì một trong những nguyên nhân quan trọng khiến người dân không mấy “mặn mà” với xe buýt là do thái độ phục vụ, ứng xử thiếu văn minh của đội ngũ lái xe và phụ xe.

Bà Chi cũng phân tích: Việc bố trí các điểm dừng đỗ xe buýt hiện nay chưa hợp lý. Hơn nữa, muốn thuận tiện khi đi xe buýt, phải có một hành lang đi bộ thông thoáng, an toàn. Thế nhưng, hành lang, vỉa hè trên các tuyến phố nội đô đã chật chội lại phải nhường chỗ cho hàng quán, nơi để xe máy, xe đạp, thậm chí ô tô… Những nguyên do đó khiến người dân Hà Nội có muốn cũng khó lựa chọn xe buýt để đi làm thường xuyên. Và điều đương nhiên, họ sử dụng phương tiện cá nhân cho thuận lợi. Tình trạng tắc đường lại tiếp diễn và xe buýt không hoàn thành sứ mệnh của nó”.

“Cần nhìn nhận thực tế này là hệ quả của cả một quá trình phát triển Thủ đô với hệ thống mạng lưới đường không đồng bộ, không lấy giao thông công cộng làm định hướng cho quy hoạch sử dụng đất”. Đó là khẳng định của TS, Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội quy hoạch và phát triển đô thị Hà Nội. Tỷ lệ quỹ đất dành cho giao thông còn quá thấp, chỉ chiếm khoảng 7% diện tích đất đô thị. Quy hoạch đô thị bất hợp lý, nhà cao tầng xây dựng bám sát đường khiến đường giao thông trở nên quá chật hẹp, hoạt động của phương tiện giao thông công cộng như xe buýt bị hạn chế.

Theo Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, việc phát triển hệ thống giao thông công cộng là một giải pháp hữu hiệu góp phần phát triển giao thông bền vững ở các đô thị trên thế giới hiện nay. Tuy nhiên, phát triển như thế nào trong điều kiện hạ tầng giao thông lạc hậu, thiếu đồng bộ, khi nguồn lực từ ngân sách nhà nước chưa đáp ứng được nhu cầu? Bài toán lớn đặt ra là nếu hướng tới mục tiêu mở rộng quỹ đất dành cho giao thông chiếm 20% tổng diện tích đất xây dựng đô thị thì phải dành 80 km2 diện tích để mở đường. Với giá đất trong nội đô hiện nay, con số này lên đến 1 triệu 600 nghìn tỉ đồng, gần bằng GDP của cả nước. Mặt khác, nếu cơ cấu lại phương tiện theo kịch bản là giảm phương tiện cá nhân và tăng lượng phương tiện công cộng thì Nhà nước phải bù lỗ ra sao và đầu tư mở rộng đường như thế nào cho xe buýt cũng phải bàn tính kỹ.

Để xe buýt thực sự là phương tiện đi lại của mọi người…

Ngay sau khi xảy ra những sự việc gây xôn xao dư luận về thái độ cũng như chất lượng phục vụ của xe buýt, đại diện Tổng Công ty Vận tải Hà Nội (Transerco) cho biết đã nghiêm túc chấn chỉnh cán bộ, nhân viên để nâng cao chất lượng phục vụ. Sở Giao thông Vận tải Hà Nội cũng đã có văn bản yêu cầu Tổng Công ty Vận tải Hà Nội tăng cường sự điều hành, quản lý, phục vụ cũng như bảo đảm an toàn dừng, đỗ; yêu cầu lãnh đạo các xí nghiệp phải có biện pháp giáo dục, tăng cường ý thức cho từng lái, phụ xe.

Ông Nguyễn Quốc Hùng, Giám đốc Sở Giao thông Vận tải thành phố Hà Nội cho biết: để nâng cao chất lượng phục vụ của xe buýt, bên cạnh việc nghiên cứu từng tuyến đường cụ thể để đưa những xe phù hợp vào hoạt động, Sở giao thông cũng đã thí điểm một số tuyến buýt nhanh để phục vụ và được học sinh sinh viên rất đồng tình. Sau những sự việc không đẹp liên quan đến lái phụ xe buýt, Sở đã yêu cầu Tổng công ty Vận tải Hà Nội cần có biện pháp tuyển dụng lái xe chặt chẽ hơn, đảm bao xe buýt phục vụ văn minh, lịch sự. Ông Nguyễn Quốc Hùng nói:“Các đơn vị tham gia vận tải phải cam kết cung cấp những sản phẩm chất lượng tốt nhất cho xã hội, cho sở, những lái xe, phụ xe phải có trình độ, văn hóa. Sở cũng đã thường xuyên yêu cầu tập huấn để tập huấn, quán triệt nâng cao nghiệp vụ phục vụ. Nếu còn đơn vị nào để xảy ra tình trạng như những vụ vừa qua, thì tùy vào mức độ vi phạm sẽ bị xử lý theo pháp luật, có thể là cắt hợp đồng không cho đơn vị đó tham gia phục vụ nữa...”