70 năm còn đó lời hiệu triệu non sông

Gốc
Tháng 10 này, ca khúc "Tiến quân ca” của nhạc sĩ Văn Cao tròn 70 tuổi. 70 năm đồng hành cùng non sông, có mặt trong tất cả các sự kiện lịch sử trọng đại, in hằn trong lòng người dân Việt Nam, vì lẽ đó "Tiến quân ca” cũng chính là một "báu vật tinh thần” của toàn dân tộc.

Nhạc sĩ Văn Cao

21 tuổi và nhiệm vụ bất ngờ

Khi nói về "Tiến quân ca”, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam đã không giấu nổi niềm xúc động lẫn sự tự hào. Ông nói: "Có thể khẳng định, Quốc ca đã trở thành một phần giá trị tinh thần song hành cùng lịch sử dân tộc gần 70 năm qua. Quốc ca là quốc hồn, quốc túy, là tinh thần dân tộc được kết tinh qua giai điệu, lời ca. Âm nhạc ấy, được bao thế hệ người dân Việt Nam hát vang đầy tự hào, đặc biệt là chiến sĩ đồng bào đã đi qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, từng hát, từng nâng niu trân trọng như một vật báu của dân tộc”.

Tuy nhiên, ít người biết, khi sáng tác ca khúc này vào tháng 10-1944 Văn Cao mới bước vào tuổi 21. Đó là phút giây lóe sáng, thể hiện tài năng đích thực của Văn Cao, nhất là trong bối cảnh đất nước hồi ấy còn vô vàn khó khăn.

Bây giờ, khi "Tiến quân ca” tròn 70 tuổi và đã 19 năm nay nhạc sĩ Văn Cao mãi mãi đi xa, thì những ký ức về Văn Cao cùng bản hùng ca bất tử này vẫn còn tươi nguyên trong trí nhớ của những người thân.

Theo nhà thơ Nghiêm Bằng - con trai thứ của nhạc sĩ Văn Cao thì sinh thời, mỗi khi bài "Tiến quân ca” vang lên, Văn Cao thường nghĩ đến người bạn, người anh và cũng là người lãnh đạo đầu tiên, trực tiếp giác ngộ ông vào Việt Minh hồi năm 1944 tại Hà Nội. Người đó là Vũ Quý (còn gọi là Quý đen) - một huấn luyện viên bơi lội, xưa từng huấn luyện ông trong hoạt động thể thao tại Hải Phòng, lúc anh đang là lãnh đạo (cùng với các vị Lê Quang Đạo, Nguyễn Văn Trân…) trong Ban cán sự thành phố Hà Nội (nay gọi là Thành ủy). Vũ Quý đã không giao bất kỳ khẩu súng nào cho Văn Cao hoạt động, lại chính thức giao nhiệm vụ cho ông sáng tác ngay một bài hát để hát trong ngày ra đời sắp tới của một đội quân vũ trang khóa quân chính kháng Nhật trên chiến khu Trần Hưng Đạo tại Việt Bắc. Chính đồng chí Vũ Quý đã khuyến khích Văn Cao viết những ca khúc yêu nước trước đó như: "Đống Đa”, "Thăng Long hành khúc”, "Tiếng rừng”…

Tháng 9-1944, nhạc sĩ Văn Cao nhận lời Vũ Quý và ngay hôm đó chính thức gia nhập Việt Minh, bắt tay vào việc sáng tác ngay một bài hát với thể loại hành khúc của một đội quân, khác với những ca khúc trữ tình ông thường quen sáng tác mỗi khi có xúc cảm trong tâm hồn.

Bút tích của nhạc sĩ Văn Cao

Nghĩ cách viết một bài hát thật giản dị

Ở Hà Nội mỗi khi từ phố Nguyễn Thượng Hiền rẽ vào Yết Kiêu, tôi thường nhớ tới cái dáng hao gầy của Văn Cao. Vào đầu những năm 80 - 90 của thế kỷ trước, nhiều lần tôi đã nhìn thấy đôi mắt xa xăm của ông dõi nhìn dòng xe xuôi ngược. Trong căn phòng ở số 108 phố Yết Kiêu, khuôn mặt hơi buồn, Văn Cao trầm ngâm nhấc li rượu, ít nói và cũng ít cười cho dù những bài hát của ông đã được công chúng trong và ngoài nước yêu thích. Đặc biệt, hành khúc "Tiến quân ca” đã trở nên thân thuộc với mọi tầng lớp dân chúng.

Gần 20 năm Văn Cao đi xa, nhưng góc phố này vẫn như hằn in dấu chân ông. Căn gác 171 phố Mongrant xưa (nay là phố Nguyễn Thượng Hiền) đã không còn. Nhưng đọc lại hồi ký "Tại sao tôi viết Tiến quân ca” của Văn Cao vẫn cho ta cảm giác sống động vô cùng, ông viết: "Tin từ Nam Định lên, cho biết mẹ tôi và các em tôi đang đói. Họ đang tìm mọi cách để sống qua ngày, như mọi người đang chờ đợi một cái chết thật chậm, tự ăn mình như ngọn nến. Tiếng kêu cứu của mẹ tôi, các em, các cháu tôi vọng cả căn gác, cả giấc ngủ chiều hôm. Tất cả đang chờ đợi tôi tìm cách giúp đỡ. Tôi chưa được cầm một khẩu súng, chưa được gia nhập đội vũ trang nào. Tôi chỉ đang làm một bài hát. Tôi chưa được biết chiến khu, chỉ biết những con đường phố Ga, đường Hàng Bông, đường Bờ Hồ theo thói quen tôi đi. Tôi chưa được gặp các chiến sĩ cách mạng của chúng ta, trong khóa quân chính đầu tiên ấy, và biết họ hát như thế nào. Ở đây đang nghĩ cách viết một bài hát thật giản dị, cho họ có thể hát được”.

Cứ miên man như thế, một giai điệu trong ông bỗng dâng trào và hòa quyện cùng lời ca như bật ra: "Đoàn quân Việt Minh đi/ Chung lòng cứu quốc/ Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa…”. Và ngọn cờ đỏ sao vàng bay giữa màu xanh của núi rừng. Nhịp điệu ngân dài của bài hát, mở đầu cho một tiếng cồng vang vọng: "Đoàn quân Việt Minh đi/ Sao vàng phấp phới/ Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than…”. Để kết thúc cùng với tiếng thét ở đoạn cao trào, mang dấu ấn từ "Thăng Long hành khúc ca”, một bài ca yêu nước ông đã từng sáng tác trước đó, ông tiếp tục: "Tiến lên! Cùng thét lên!/ Chí trai là nơi đây ước nguyền!” (…) "Và bài hát đã xong. Tôi nhớ lại nụ cười hài lòng của đồng chí Vũ Quý. Da mặt anh đen sạm. Đôi mắt và nụ cười của anh lấp lánh”- Văn Cao viết trong nhật ký của mình. Đó là vào một ngày cuối tháng 10-1944.

Bản hùng ca "hay nhất Việt Nam”

Ngày 16-8-1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp chọn Quốc ca cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong dịp Đại hội Quốc dân đồng bào họp ở Tân Trào (Tuyên Quang) chuẩn bị cuộc tổng khởi nghĩa. Lúc đó có 3 ca khúc được đưa ra lựa chọn là "Tiến quân ca”, "Chiến sĩ Việt Minh” (sau đổi thành Chiến sĩ Việt Nam) của Văn Cao và ca khúc "Diệt phát xít” của Nguyễn Đình Thi, Bác Hồ đã chọn "Tiến quân ca”. Đến Quốc hội khóa I năm 1946, "Tiến quân ca” đã chính thức trở thành Quốc ca của nước Việt Nam cho đến ngày hôm nay.

Sinh thời, nhạc sĩ Phạm Duy đánh giá "Tiến quân ca” là một trong những bài hùng ca hay nhất của tân nhạc Việt. Ông khẳng định rằng Văn Cao "là người đẻ ra loại hùng ca Việt Nam” dù loại nhạc này đã được Thẩm Oánh, Hoàng Quý hay Lưu Hữu Phước có công khai phá, nhưng thật là "Việt Nam” thì phải là Văn Cao với các tác phẩm như "Tiến quân ca”, "Chiến sĩ Việt Nam” và "Bắc Sơn”.

Tuy vậy, để bản "Tiến quân ca” trở thành Quốc ca vang lên như ngày nay thì năm 1955, Quốc hội đã mời nhạc sĩ Văn Cao tham gia sửa chữa một số chỗ về phần lời. Theo đó, câu "Thề phanh thây uống máu quân thù!” dù rất đúng với hoàn cảnh lúc đó có tới 2 triệu người chết đói nhưng chính Văn Cao cũng thống nhất sửa lại là: "Vì nhân dân chiến đấu không ngừng!”. Sau này, có một vài câu bị sửa khiến nhạc sĩ Văn Cao không được ưng ý lắm. Nhưng đúng như tâm niệm của Văn Cao lúc cuối đời, "dù sao Tiến quân ca cũng chẳng phải là của riêng tôi, nó đã là của một dân tộc Việt Nam độc lập kể từ Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 đến nay”.

70 năm đã qua đi, giai điệu "Tiến quân ca” vẫn vang lên cùng lịch sử dân tộc. Và vẫn còn tiếp tục ngân rung trong trái tim người Việt, dân tộc Việt Nam, là lời hiệu triệu non sông vững bền.

Hoàng Thu Phố

Tin nóng

Tin mới