Báo chí tiếp cận thông tin trên mạng xã hội: Lợi thì có lợi, nhưng...

Gốc
Với độ phủ sóng ngày càng rộng rãi, mạng xã hội (MXH) đã và đang là kho thông tin khổng lồ mang lại nhiều lợi ích cho báo chí. Tuy nhiên, chính sự phát triển bùng nổ của MXH cũng gây không ít khó khăn, thách thức và cả sự cạnh tranh đối với vai trò của báo chí chính thống.

Báo chí tiếp cận thông tin trên mạng xã hội: Lợi thì có lợi, nhưng... - Ảnh 1

Sự phân bố của các MXH trên thế giới. Nguồn: Wikipedia.

Nhiều lợi ích...

Việc nhà báo khai thác, nắm bắt thông tin để triển khai đề tài từ MXH không phải là việc xấu, thậm chí là cần thiết để phát hiện những vấn đề, phát hiện nhu cầu thông tin của công chúng một cách nhanh nhất. Tuy nhiên, sự cẩn trọng đôi lúc chưa được đề cao khi các nhà báo khai thác thông tin từ MXH làm chất liệu cho bài báo của mình.

Ở Việt Nam, số người dùng MXH đang tăng lên nhanh chóng. Theo thống kê của Facebook, có 35 triệu người dùng MXH này hoạt động hàng tháng, đồng nghĩa với việc hơn 1/3 dân số tại Việt Nam (92 triệu người) sở hữu tài khoản Facebook. Trong số đó, 21 triệu người dùng Facebook tại Việt Nam truy cập hàng ngày thông qua thiết bị di động. Việt Nam là quốc gia có lượng người dùng Facebook lớn thứ 3 tại khu vực Đông Nam Á, sau Indonesia (82 triệu người) và Thái Lan (37 triệu người),...

Chính sự phát triển mạnh mẽ của MXH trên thế giới cũng như tại Việt Nam thời gian qua đã tạo ra nhiều cơ hội cho sự phát triển của báo chí truyền thống.

Hàng ngày, những sự kiện, thông tin với hình ảnh, video sinh động của đời sống được các cá nhân cập nhật liên tục trên MXH đã được các nhà báo hiện đại nhanh nhạy theo dõi và đón bắt. Mỗi thành viên trên MXH đều có thể được xem là một “nguồn tin”. Bằng nhạy cảm nghề nghiệp, quá trình tác nghiệp cẩn trọng, tỉ mỉ, khách quan và chân thật, báo chí sẽ “chính thống hóa” những thông tin trên MXH bằng cách kịp thời cổ vũ, khai thác, mở rộng những thông tin đúng hoặc chấn chỉnh, phê phán những thông tin sai sự thật và kịp thời định hướng dư luận bằng thông tin chính xác.

Nhắc đến “công lao” của MXH với báo chí không thể không nhắc đến những vụ việc gây chấn động thời gian qua như sự cố môi trường ở 4 tỉnh miền Trung; nước ngọt C2, Rồng Đỏ nhiễm chì; Tân Hiệp Phát và “con ruồi” trớ trêu, các vụ việc thực phẩm bẩn liên tục bị vạch trần; chiến dịch chặt hàng nghìn cây xanh ở Hà Nội; du khách bị cướp giật ở Sài Gòn; vụ ném phao thi ở Bắc Giang,... Nói một cách dễ hiểu, tất cả những “tâm bão” trên MXH thời gian qua đều trở thành những đề tài “nóng” được khai thác triệt để mọi ngóc ngách trên báo chí.

Ngược lại, với khả năng liên kết mạnh mẽ, MXH góp phần quảng bá thông tin từ báo chí, nâng cao hiệu quả tuyên truyền trên báo chí. Một bài báo có những thông tin được công chúng quan tâm, khi cập nhật, lan truyền trên MXH sẽ tạo ra sức lan tỏa rộng lớn hơn rất nhiều lần so với việc được phát hành trên các sạp báo hoặc chỉ lưu lại trên các trang mạng điện tử. Thông qua MXH, báo chí đưa ra các bài viết ấn tượng, tạo ra những cuộc thảo luận, bình luận xung quanh nội dung của bài báo, khuyến khích các “cư dân mạng” cung cấp thêm thông tin,... Điều này tạo ra những “bài báo mở”, có tác dụng phản hồi trở lại với tác giả và cơ quan báo chí.

...Nhưng không ít hệ lụy

Tuy có sự tương hỗ lẫn nhau trong quá trình tiếp cận với công chúng, song cũng phải khẳng định một điều: Những thông tin trên MXH không phải là báo chí! Sự tác động qua lại giữa một hình thức chuyển tải thông tin chính thống như báo chí với một loại hình giao tiếp mới mẻ, năng động như MXH có thể kéo theo nhiều hệ lụy cần được nhận thức rõ ràng.

Theo thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông, cả nước hiện nay có hơn 100 báo, tạp chí điện tử; gần 200 MXH, hơn 1.000 trang thông tin điện tử tổng hợp. Sự tương tác giữa các loại hình thông tin này đang diễn ra vô cùng sôi động. Việc nhà báo khai thác, nắm bắt thông tin để triển khai đề tài từ MXH không phải là việc xấu, thậm chí là cần thiết để phát hiện những vấn đề, phát hiện nhu cầu thông tin của công chúng một cách nhanh nhất. Tuy nhiên, sự cẩn trọng đôi lúc chưa được đề cao khi các nhà báo khai thác thông tin từ MXH làm chất liệu cho bài báo của mình. Mới đây, một số vụ việc chỉ là “trò đùa” trên MXH đã trở thành đề tài “nóng” trên báo chí, gây xôn xao dư luận. Đó là: Vụ việc báo chí đưa tin MC - diễn viên Quyền Linh bị công an bắt vì vận chuyển ma túy xuất phát từ một video được phát trên kênh youtube; vụ việc một dàn siêu xe gắn biển số xanh của tỉnh Cần Thơ, bài tập làm văn em bé viết thư cho bố công tác xa, sự việc cậu bé 11 tuổi tự tử vì không có áo mới đến trường...

Nhiều cơ quan báo chí đăng tải những thông tin sai sự thật và thiếu kiểm chứng trên đã phải chịu “án phạt” của cơ quan quản lý báo chí. Tuy vậy, câu chuyện này không chỉ ít nhiều làm mất niềm tin của công chúng đối với báo chí nói chung mà còn dấy lên mối lo ngại về quy trình tác nghiệp của một số phóng viên trước áp lực tin bài. Những phóng viên này, hàng ngày chỉ cần ngồi tại tòa soạn, lướt qua các trang MXH để nắm bắt thông tin rồi “thêm mắm dặm muối” hoặc chỉ đơn giản là “giật tít” để đáp ứng nhu cầu “tò mò” của công chúng. Thời gian qua, nhiều thông tin trên báo chí được sử dụng từ MXH liên quan đến đời tư của nghệ sỹ, chuyện sử dụng hàng hiệu đắt tiền, tình yêu tay ba, tay tư hay chuyện nghệ sỹ “mạt sát”, hạ bệ nhau,… chính là ví dụ trực quan nhất cho hệ lụy này.

Nhìn một cách vĩ mô hơn, hệ lụy lớn nhất chính là báo chí đang chịu sự cạnh tranh gay gắt của MXH. Báo mạng chạy đua từng giây với Facebook, Twitter; Youtube lấn át truyền hình. Cho đến khi công cụ “phát trực tiếp” trên MXH bùng nổ, báo chí truyền thống dường như bị bỏ lại khá xa. Báo chí không chỉ bị MXH “cướp” mất công chúng mà doanh thu quảng cáo, PR của thị phần báo chí truyền thống cũng bị thu hẹp lại. Đây cũng là một trong những lý do một số tờ báo đôi lúc “đánh mất quyền lực thông tin” của mình là truy đến cùng sự thật chỉ vì mải chạy theo bề nổi của MXH.

Rất cần “tỉnh táo”

Khi sự tương tác giữa MXH và báo chí đã là tất yếu thì vấn đề đặt ra là phải làm như thế nào để tận dụng được ưu thế về tính tương tác ấy cũng như hạn chế những mặt tiêu cực của MXH, góp phần đưa MXH phát triển đúng hướng và báo chí cũng tận dụng được điểm mạnh để nâng cao hiệu quả tuyên truyền.

Muốn làm được điều này cần thiết phải tăng cường công tác chỉ đạo, quản lý báo chí, nhất là báo chí điện tử, trang tin điện tử và trang MXH trên internet… Cùng với đó, cần có biện pháp và hành động kiên quyết nhằm giảm tối đa tác động tiêu cực của internet đối với đời sống xã hội; tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm những hành vi sử dụng internet, trang MXH để đăng tải những nội dung xấu, bịa đặt, chống phá chế độ, trái với thuần phong mỹ tục.

Đồng thời, nâng cao vai trò của lãnh đạo cơ quan chủ quản, lãnh đạo cơ quan báo chí, đặc biệt là các báo mạng điện tử. Sự chỉ đạo đúng hướng, vạch ra chiến lược phát triển đúng cho tờ báo của mình, đặc biệt trong việc khai thác, sử dụng, thẩm định thông tin và cuối cùng là “chính thức hóa” thông tin trên trang báo sẽ góp phần tạo sự thành công cho sản phẩm báo chí.

Đặc biệt, hơn ai hết, chính những người cầm bút cần “tỉnh táo”, nâng cao trách nhiệm, đạo đức và kỹ năng nghề nghiệp. Việc nắm bắt nhu cầu công chúng, sàng lọc, kiểm chứng, xác minh độ tin cậy của thông tin cũng như mở rộng phân tích theo chủ đề là việc làm tối cần thiết đối với mỗi nhà báo. Chính phóng viên là “bộ lọc” đầu tiên và cùng với bộ máy của tòa soạn trở thành “người gác cổng thông tin”.

Trong bối cảnh cạnh tranh thông tin, những người làm báo một mặt cần nhanh nhạy, tích cực và chủ động hơn nữa, mặt khác phải luôn đề cao đạo đức, trách nhiệm và tính chuyên nghiệp của người cầm bút khi tiếp cận với các thông tin trên MXH.

Hiện nay thế giới có hàng trăm dịch vụ MXH khác nhau, với MySpace và Facebook nổi tiếng nhất trong thị trường Bắc Mỹ và Tây Âu; Orkut và Hi5 tại Nam Mỹ; Friendster tại châu Á và các đảo quốc Thái Bình Dương. Dịch vụ MXH khác gặt hái được thành công đáng kể theo vùng miền như Bebo tại Anh Quốc, CyWorld tại Hàn Quốc, Mixi tại Nhật Bản và tại Việt Nam xuất hiện rất nhiều các dịch vụ MXH như: Zing Me, YuMe, Tamtay...
MXH xuất hiện lần đầu tiên trên thế giới vào năm 1995 với sự ra đời của trang Classmate, có mục đích đơn thuần chỉ là kết nối bạn học. Đến năm 2006, bước ngoặt cho sự phát triển của hệ thống MXH đã được đánh dấu với sự ra đời của Facebook với hàng trăm tính năng mới thu hút gần 600 triệu thành viên, đứng đầu bảng các MXH trên thế giới.

Hồng Vân

Tin nóng

Tin mới