Cần đánh giá thấu đáo các tác động khi xây dựng luật

Gốc
Thời gian qua, nhiều dự thảo luật hay quy định khi được thông tin chuẩn bị thông qua thì gặp phải phản ứng mạnh từ công chúng, có trường hợp, phải dừng hoặc bãi bỏ một số điều khoản. Điều này cho thấy trong quy trình soạn thảo, các tác động đến các bên liên quan dường như chưa được đánh giá thấu đáo.

Một chính sách tốt là một chính sách vì sự phát triển chung của cả xã hội, có được sự đồng thuận cao. Ảnh: THÀNH HOA

Đánh giá tác động toàn diện là rất cần thiết

Trong quá trình xây dựng luật, đánh giá các tác động là một bước rất quan trọng, vì nó cung cấp thông tin về những ảnh hưởng của các lựa chọn khác nhau. Thông qua báo cáo đánh giá tác động, cơ quan lập pháp hay ban hành chính sách có đủ thông tin tin cậy để đưa ra lựa chọn cuối cùng.

Việc đánh giá tác động của nhiều phương án khác nhau giúp tăng khả năng tham gia đóng góp ý kiến của các nhóm sẽ bị điều chỉnh bởi quy định mới, cũng như các bên có liên quan khác. Có được đánh giá tác động tốt, cùng với sự tham gia ngay từ đầu của các bên có liên quan, sẽ giúp các bên có sự chuẩn bị từ trước tốt hơn, và việc thực thi quy định mới sẽ dễ dàng hơn.

Ngoài ra, việc công khai kết quả đánh giá tác động còn góp phần tăng tính minh bạch trong việc xây dựng dự thảo và ra quyết định, vì vậy cũng làm tăng uy tín của cơ quan lập pháp hay ban hành chính sách.

Khi đánh giá tác động của một dự luật hay quy định mới, các khía cạnh sau thường được đưa vào trong báo cáo: kinh tế, quản lý hành chính, môi trường, và xã hội. Theo đó, những lợi ích - chi phí, tác động tích cực - tiêu cực cũng như những yếu tố rủi ro, các tình huống không lường trước đều được cân nhắc đến.

Về đánh giá tác động đến kinh tế, mục tiêu của quy định mới là phải nhằm hướng đến tăng trưởng, tạo thêm việc làm, tăng khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp và phúc lợi của xã hội. Bước đầu tiên trong đánh giá tác động kinh tế nhằm xác định được đối tượng sẽ chịu sự điều tiết chính của quy định mới, là hộ gia đình, doanh nghiệp, ngân sách, hay cả nền kinh tế.

Chẳng hạn, tác động của chính sách mới về kinh tế đối với hộ gia đình sẽ thông qua đánh giá sự thay đổi về thu nhập và chi tiêu, hay gián tiếp là thay đổi hành vi của các hộ gia đình.

Tác động của chính sách mới đối với doanh nghiệp được xem xét qua diện ảnh hưởng đối với toàn bộ doanh nghiệp hay một số lĩnh vực, quy mô doanh nghiệp nhất định; các ảnh hưởng cụ thể đến chi phí, lợi nhuận, cạnh tranh lành mạnh, sự phát triển của các doanh nghiệp nhỏ và vừa, khởi nghiệp, đầu tư, nghiên cứu và triển khai (R&D), hay thậm chí là cạnh tranh quốc tế.

Tác động về mặt kinh tế đối với ngân sách và nền kinh tế được xem xét cả ở mức độ chính quyền địa phương và quốc gia. Lúc này, các chỉ số vĩ mô thường được xem xét như lạm phát, thất nghiệp, tăng trưởng, đầu tư, cán cân thương mại...

Về đánh giá tác động đến quản lý hành chính, các yếu tố thường được xem xét đến là sự tương tác, phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước với nhau. Bên cạnh đó là những thay đổi về trách nhiệm và quy trình của các cơ quan quản lý nhà nước, cũng như tổ chức, nhân sự, và chi phí.

Về đánh giá tác động đến môi trường, báo cáo đánh giá phải đề cập đến các ảnh hưởng lên sức khỏe, điều kiện sống, sự thay đổi nếu có của nguồn nước, không khí, đất, các sinh vật sống, và sự đa dạng sinh học. Ngoài ra, còn phải cân nhắc đến cảnh quan tự nhiên, các di tích văn hóa, việc sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên.

Cuối cùng, đánh giá tác động của chính sách về mặt xã hội phải đề cập đến những ảnh hưởng lên vị trí xã hội của người dân, sự vận hành của một xã hội dân chủ, những ảnh hưởng về mặt phúc lợi, an sinh xã hội, công bằng, và an ninh trật tự.

Quan trọng ở quy trình và cách tiến hành

Quy trình ban hành luật và các chính sách ở Việt Nam về mặt lý thuyết, đều theo thông lệ quốc tế, tức là đều trải qua các bước đề xuất ý tưởng, nghiên cứu tiền khả thi, qua một số lần dự thảo để có bản cuối và quyết định thông qua.

Tuy vậy, các đánh giá tác động theo từng bước dường như không có hoặc chỉ là hình thức chiếu lệ. Bởi lẽ, muốn có các báo cáo đánh giá tác động tốt, cần có các dữ liệu đầu vào tốt là các bộ số liệu thống kê đáng tin cậy, các nghiên cứu cũng như các báo cáo theo dõi. Ngoài ra, việc công khai các báo cáo đánh giá tác động vẫn chưa được thực hiện để các bên có liên quan, nhất là các đối tượng sẽ chịu sự điều chỉnh, có tiếng nói chính đáng của mình.

Một chính sách tốt là một chính sách vì sự phát triển chung của cả xã hội, có được sự đồng thuận cao. Được như vậy thì việc đưa chính sách vào cuộc sống sẽ thuận lợi và dễ dàng hơn rất nhiều. Nếu tuân thủ các nguyên tắc, quy trình, và thực hiện một cách nghiêm túc thì sẽ giảm và tránh các trường hợp phải dừng hoặc điều chỉnh nhiều khi đưa ra bản dự thảo cuối cùng.

Võ Đình Trí