Chuyện giữ rừng nơi phên dậu chiến lược

Gốc
Bài 3: Giữ rừng - từ pháp luật đến văn hóa, tập tục cộng đồngTrước đòi hỏi từ thực tiễn, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng (sửa đổi) sắp tới sẽ được Quốc hội xem xét thông qua. Bên cạnh đó, việc điều chỉnh nhiều cơ chế, chính sách đồng bộ, hiệu lực, hiệu quả hy vọng tạo ra bước đổi mới căn bản trong nội dung, phương thức quản lý rừng căn cơ, bền vững, nhất là phát huy tập quán, tri thức bản địa về quản trị tài nguyên rừng ngay tại cộng đồng ở địa bàn chiến lược trọng yếu.

Chuyện giữ rừng nơi phên dậu chiến lược - Ảnh 1

Bảo đảm sinh kế lâu dài

Đặc điểm chung của cộng đồng dân cư các dân tộc thiểu số (DTTS) ở các huyện Đam Rông, Đức Trọng (Lâm Đồng) và một số bon làng N’Đó, R’Bút, huyện Đác G’long (Đác Nông) là sống tập trung. Trước đây, người dân sản xuất tự cung tự cấp, vẫn nặng tư tưởng trông chờ ỷ lại chế độ, chính sách của Nhà nước. Thời gian qua, công tác chi trả đã được thực hiện đến từng gia đình, nhưng hiệu quả đạt được chưa cao. Theo số liệu của huyện Đam Rông, mỗi hộ được giao giữ rừng trung bình từ 20 đến 30 ha, công tác tuần tra, bảo vệ như lâu nay vẫn chưa đáp ứng yêu cầu. Mới đây, huyện có chủ trương mới, giao khoán quản lý, bảo vệ rừng (BVR) cho các nhóm hộ, hằng ngày nhóm hộ cử người đi tuần tra. Theo đó, BVR đạt hiệu quả cao hơn, thu nhập ngày công của người trực tiếp được trả xứng đáng.

Lãnh đạo huyện Đam Rông cho biết, những “điểm nóng” vùng tranh chấp xa dân cư, vùng giáp ranh giữa các tỉnh bạn được giao cho các đơn vị quân đội, công an quản lý, và đồng bào DTTS tại chỗ vẫn giữ vai trò nòng cốt. Vấn đề quan trọng hơn là bảo đảm sinh kế bền vững, tránh để người dân ngày càng bị “mất đất”, bị đẩy sâu vào rừng, xa cộng đồng dân cư tập trung. “Trước tình hình nhiều hộ đồng bào bán đất, tỉnh Lâm Đồng đã quy định hạn điền của các hộ đồng bào dân tộc thiểu số, nếu vượt quá mới được sang nhượng”, lãnh đạo huyện Đam Rông cho biết.

Cán bộ cơ sở nhiều xã, bon, làng Tây Nguyên chia sẻ: Công tác giao đất, giao rừng vẫn chưa khắc phục được những bất cập kéo dài gây bức xúc nhiều năm qua. Trước năm 2005, phần lớn công tác giao rừng và đất lâm nghiệp được tổ chức thực hiện giao theo phong trào, giao nhanh trên bản đồ và thực địa, cho nên để lại nhiều hệ lụy cho công tác quản lý sử dụng rừng và đất lâm nghiệp. “Ranh giới không xác định rõ ràng giữa các chủ quản lý, gây ra nhiều tranh chấp giữa các đối tượng sử dụng, bức xúc trong xã hội, nhất là tranh chấp giữa các tổ chức nhà nước quản lý rừng với người dân địa phương...”, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đác Nông Lê Quang Dần nói. Trước những vấn đề “nóng”, các vụ vi phạm nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng liên quan BVR tại địa phương, sắp tới, tỉnh sẽ khẩn trương hoàn thành việc sắp xếp, đổi mới cơ chế hoạt động của các công ty lâm nghiệp.

Theo đồng chí Lê Quang Dần, thời gian qua, nhiều chính sách về khoán rừng; giao đất, giao rừng; chuyển đổi rừng tự nhiên sang trồng cây công nghiệp, liên doanh liên kết; cho thuê đất, thuê rừng... tại cơ sở bị thực hiện một cách “méo mó”. Đáng chú ý, nhiều người, trong đó có những người có trách nhiệm BVR, lợi dụng sự buông lỏng quản lý và thiếu nghiêm minh của pháp luật để trục lợi, bảo kê, thậm chí tham gia phá rừng. “Kiên quyết xử lý, giải thể các đơn vị trì trệ, yếu kém. Đồng thời “mạnh tay” kiện toàn, thay thế nhân sự chủ chốt tại các đơn vị chủ rừng nhà nước và lực lượng kiểm lâm, từ đó tạo bước đột phá trong công tác quản lý BVR”.

Góc nhìn văn hóa và luật tục

Sau những cơn mưa rừng xối xả đầu tháng 9, những thảm rừng tái sinh, rẫy nối rẫy cà-phê, hồ tiêu, bắp, mì… dường như càng xanh tươi ngút mắt giữa nền trời Tây Nguyên vời vợi. Cuộc sống đã nhiều đổi thay trên vùng đất Chirông N’Sông của người Cơ Ho thôn Phú Bình (Lâm Đồng) đến bon làng đồng bào dân tộc Mơ Nông ở R’Bút, N’Đó thuộc xã Quảng Sơn, tỉnh Đác Nông. Bon mới của người Mơ Nông giờ ngay trung tâm xã. Câu chuyện của những người thuộc thế hệ trẻ bây giờ như trưởng thôn Y Đoan và bon trưởng Y Krong, hay như già làng Y Chông năm nay đã ở tuổi 85, đều đau đáu chuyện giữ rừng.

Nhấp ngụm nước lá rừng, già Y Chông thổ lộ: “Rừng còn, đồng bào mình còn, phải bảo vệ chứ!”.

Đến nay, lễ hội mừng lúa mới của nhiều DTTS như người Cơ Ho, Mơ Nông được gìn giữ và bảo tồn. Ngày Tết của đồng bào Cơ Ho, Mơ Nông là để ăn mừng lúa mới, cầu nguyện và tế lễ thần linh ban cho vụ mùa bội thu. Sau lễ, các chàng trai cô gái cùng nhau vác xà gạc, đeo gùi lên rẫy, vào rừng phát nương chuẩn bị mùa mới... Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, với đồng bào DTTS Tây Nguyên, rừng không chỉ là không gian sinh tồn dưới dạng vật chất, mà còn là nơi để họ gửi gắm thông điệp với các thế lực siêu nhiên. Cuộc sống của các cư dân bản địa luôn gắn với không gian thiêng của rừng, cho nên họ có những “lý lẽ” riêng trong quan niệm và cách “ứng xử” với rừng.

Hầu hết các dân tộc thiểu số Tây Nguyên đều có những quy định khá nghiêm ngặt trong khai thác nguồn lợi từ rừng. Người dân không bao giờ “đụng chạm” đến rừng đầu nguồn, rừng nguyên sinh, vì quan niệm “rừng có thần linh” và rừng gắn với văn hóa thiêng liêng của ông bà truyền lại.

Hiện, khu vực Tây Nguyên có hàng nghìn bản quy ước ở thôn, buôn, trong đó, nhiều nội dung đề cập đến rừng, phát triển và bảo vệ rừng. Hàng nghìn thôn, buôn thực hiện quy ước, hương ước bảo vệ phát triển rừng với sự tham gia bàn bạc, lấy ý kiến của người dân... Nhiều chuyên gia văn hóa và các đại biểu Quốc hội qua nhiều khóa là người DTTS, bày tỏ sự cần thiết kết hợp giữa pháp luật với luật tục, hương ước. Qua đó, kế thừa và phát huy những quy định của luật tục về bảo vệ rừng. Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội Nguyễn Lâm Thành cho rằng, cần tổ chức sưu tập, tổng hợp, đánh giá luật tục của đồng bào các DTTS sống gắn bó với rừng, nghiên cứu để áp dụng những phương thức tác động thích hợp đối với cộng đồng để tăng cường việc tự quản lý rừng bằng luật tục của đồng bào các dân tộc. Tùy theo tình hình thực tế của mỗi cộng đồng dân cư mà lựa chọn hình thức hương ước, hoặc quy ước BVR phù hợp. Những cộng đồng sống trong rừng, gắn bó với rừng cần bổ sung hoặc được hướng dẫn để xây dựng quy ước riêng về BVR. Một số nơi có thể lồng ghép nội dung BVR trong hương ước chung của cộng đồng...

Điều đáng suy nghĩ là, ngay sát kề mô hình cộng đồng giữ rừng bon làng R’Bút, N’Đó, thời gian gần đây, thực trạng phá rừng ở tỉnh Đác Nông vẫn diễn biến phức tạp, tồn tại nhiều điểm nóng. Xã Quảng Sơn, huyện Đác G’long (nơi có hai bon làng đồng bào dân tộc Mơ Nông giữ rừng), được ví như địa bàn “rất nóng” hiện nay. Trong đó, có cả cán bộ công an, kiểm lâm, chính quyền địa phương, nhân viên, chủ rừng bán rừng, bán đất hoặc tiếp tay cho các đối tượng vi phạm pháp luật. Chỉ tính từ đầu năm đến nay, có hơn 50 trường hợp bị khởi tố, bắt tạm giam, cách chức và các hình thức kỷ luật khác.

Hiện nay, xã Quảng Sơn đang đứng đầu trong toàn tỉnh Đác Nông về tình trạng băng nhóm tội phạm bảo kê phá rừng có tổ chức, thậm chí không ngại sử dụng vũ khí “nóng”.

Mắt nhìn xa xa phía cánh rừng tái sinh và rẫy cà-phê trước nhà, già làng Y Chông trầm tư: “Bản làng Mơ Nông phải giữ rừng thôi. Đừng để chuyện buồn, con cháu Mơ Nông sau này không biết rừng là chi...”.

(*) Xem Báo Nhân Dân từ số ra ngày 13-9.

Tổng diện tích rừng bị mất (do chặt phá, lấn chiếm…) tại các khu rừng giao và tạm giao cho gia đình, nhóm hộ và cộng đồng dân cư quản lý là 5.781,7ha, chiếm 69,48% diện tích rừng quản lý bảo vệ. Tại các khu rừng đã giao, rừng bị mất: 3.873,4ha (chiếm 67,68% rừng quản lý bảo vệ)...

(Báo cáo của tỉnh Đác Nông với Đoàn giám sát Hội đồng Dân tộc của Quốc hội)

Xưa, ai phạm tội phá rừng bị xử phạt nặng lắm. Có những quy định ngặt nghèo cho cả việc phát rừng, làm rẫy, đánh bẫy thú, bắt cá. Muốn hạ cây lấy gỗ làm nhà, phải lựa cây không còn cho trái nảy mầm; đi săn thú phải nhắm con không có chửa; bắt con cá suối phải biết chừa lại những con bụng có trứng…

Già làng Y Chông, bon R’Bút, huyện Đác G’long

Tổng diện tích rừng bị mất (do chặt phá, lấn chiếm…) tại các khu rừng giao và tạm giao cho gia đình, nhóm hộ và cộng đồng dân cư quản lý là 5.781,7ha, chiếm 69,48% diện tích rừng quản lý bảo vệ. Tại các khu rừng đã giao, rừng bị mất: 3.873,4ha (chiếm 67,68% rừng quản lý bảo vệ)...

(Báo cáo của tỉnh Đác Nông với Đoàn giám sát Hội đồng Dân tộc của Quốc hội)

Xưa, ai phạm tội phá rừng bị xử phạt nặng lắm. Có những quy định ngặt nghèo cho cả việc phát rừng, làm rẫy, đánh bẫy thú, bắt cá. Muốn hạ cây lấy gỗ làm nhà, phải lựa cây không còn cho trái nảy mầm; đi săn thú phải nhắm con không có chửa; bắt con cá suối phải biết chừa lại những con bụng có trứng…

Già làng Y Chông, bon R’Bút, huyện Đác G’long

Văn Nghiệp Chúc, Mai Văn Bảo và Nguyễn Văn Yên

Tin nóng

Tin mới