Cộng đồng vẫn đứng ngoài di sản?

Gốc
Trong 2 ngày 26, 27/11, tại Hà Nội đã diễn ra Hội thảo với chủ đề “Sự tham gia của cộng đồng và cách tiếp cận quyền tại các khu Di sản thế giới”. Đây là lần đầu tiên vấn đề này được đặt ra tại Việt Nam, mở ra những góc nhìn mới về quyền của cộng đồng với di sản.

Cộng đồng vẫn đứng ngoài di sản? - Ảnh 1

Quần thể Danh thắng Tràng An - một trong những di sản l
àm tốt việc gắn kết với cộng đồng.

Hội thảo do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội phối hợp với Văn phòng UNESCO Việt Nam tại Hà Nội, ĐH Lucerne (Thụy Sỹ) tổ chức. Từ những phân tích của các địa biểu trong và ngoài nước, “lỗ hổng” về gắn kết cộng đồng với các Di sản thế giới tại Việt Nam đã được chỉ ra rõ hơn. Đơn cử, theo ông Peter Bille Larsen (ĐH Lucerne), sau thời gian dài nghiên cứu tại các di sản Việt Nam đã nhận xét: Trong khi những Di sản Thế giới đã được công nhận góp phần tạo ra việc làm và cơ hội thu nhập cho người dân bản địa, thì ở Việt Nam điều này rất hạn chế. Đặc biệt là những lợi ích từ di sản không đến được với cộng đồng dân tộc thiểu số sinh sống bên trong hoặc có mối quan hệ tập quán với các vùng đất, hang động, nguồn nước mà các chương trình phát triển du lịch tại di sản đang sử dụng. Họ chưa được tham gia một cách công bằng, cũng như chưa được chia sẻ lợi ích từ di sản.

Những phân tích tại hội thảo đã chỉ ra rằng, chiểu theo chính sách đối với di sản Thế giới, sự đóng góp của cộng đồng và phát triển bền vững vừa được UNESCO thông qua có 3 nguyên tắc được đề cập. Đó là tôn trọng về quyền con người, sự bình đẳng và tính bền vững về lâu dài. Mà trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản, cần phải dựa trên những ý kiến của cộng đồng và sự tham gia tiếp cận của cộng đồng.

Về việc gắn kết lợi ích và quyền lợi của cộng đồng với di sản, bà Dương Bích Hạnh - Trưởng ban Văn hóa Văn phòng UNESCO Việt Nam tại Hà Nội cho biết: Mặc dù chúng ta nhận thức rõ về tầm quan trọng về sự tham gia của cộng đồng, nhưng cộng đồng địa phương không dễ dàng thực hiện trách nhiệm giữ gìn di sản nếu như thiếu một cơ chế tạo cơ hội cho cộng đồng địa phương thực hiện quyền của họ đối với việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản.

Thực tế cho thấy, người dân địa phương nơi có những di sản thế giới lâu nay vẫn sống dựa vào các nguồn lực di sản tại chỗ, đã và đang chịu nhiều tác động của quá trình tăng trưởng nóng về kinh tế, đô thị hóa và đôi khi chịu tác động bởi chính những quy định mới về bảo tồn. Cũng theo bà Hạnh, phát triển bền vững chỉ có thể đạt được khi có sự cân bằng về lợi ích giữa các bên liên quan, trong đó đặc biết là cộng đồng địa phương phải được hưởng lợi từ di sản cả trên phương diện kinh tế và văn hóa.

Theo TS Nguyễn Linh Giang - Viện Nhà nước và Pháp luật (Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam): “Việc khảo sát các quy định pháp luật của Việt Nam trong lĩnh vực quyền con người và trong lĩnh vực di sản cho thấy chưa có mối liên hệ rõ nét giữa hai lĩnh vực này được thể hiện trong các văn bản pháp luật đã nghiên cứu. Ngay cả Luật Di sản Văn hóa cũng chưa thể hiện được mối liên hệ của di sản với quyền con người. Đồng thời, các quyền con người được ghi nhận trong các văn bản pháp luật có liên quan đến các hoạt động quản lý các khu di sản cũng chủ yếu quan tâm đến các nhóm quyền sinh kế, còn các nhòm quyền khác như quyền tham gia, quyền tiếp cận tư pháp, quyền được phát triển còn chưa nhận được sự quan tâm đúng mức”.

TS Giang kiến nghị, trong thời gian tới các văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực di sản bao gồm cả luật, nghị định, thông tư, quyết định khi xây dựng, sửa đổi đều phải tính đến yếu tố quyền con người. Phải xem các yêu cầu về bảo đảm và bảo vệ quyền của người dân sống trong khu di sản là một nguyên tắc để xây dựng và sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật. Đơn cử, như nghị định về quản lý di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới ở Việt Nam đang được xây dựng. Đặc biệt, cần có các quy định riêng về người dân tộc thiểu số sinh sống trong các khu di sản.

Từ hội thảo, những góc tiếp cận mới về quyền của cộng đồng cũng đã được gợi mở. Nhưng đồng thời với đó, việc giải quyết vấn đề quyền của người dân sống tại các khu di sản tại Việt Nam sẽ cần một quá trình thay đổi nhận thức. Mà quá trình ấy không thể là ngày một, ngày hai.

Minh Quân

Tin nóng

Tin mới