'Đầu vào' và nguồn nhân lực chất lượng

Gốc
1. Ít ngày qua có lẽ là thời gian nhiều cảm xúc nhất của kỳ tuyển sinh năm 2018 khi hàng loạt trường đại học, học viện… công bố điểm chuẩn. Đến thời điểm này, hàng chục nghìn thí sinh và gia đình đã yên tâm về cơ hội 'đầu vào' nguyện vọng đã đăng ký. Bên cạnh sự sung sướng, hạnh phúc là băn khoăn, thất vọng của các thí sinh (không đạt) - ở góc độ từng cá nhân.

Ở góc độ xã hội, kỳ thi năm nay để lại nhiều tâm trạng. Đó là bởi các sự cố nâng điểm xảy ra tại Hà Giang, Hòa Bình, Sơn La, những nghi vấn liên quan đến “kết quả đẹp” tại một số địa phương...

Sự cố phát sinh ở kỳ thi THPT “hai trong một” năm 2018, sau 4 lần tổ chức, đã thu hút sự quan tâm đặc biệt. Ngay khi có thông tin, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo các cơ quan chức năng điều tra làm rõ, xử lý nghiêm. Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 7, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã yêu cầu người đứng đầu ngành Giáo dục - Đào tạo báo cáo về vấn đề này và nêu rõ giải pháp xử lý, khắc phục. Sau đó, tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội để cho ý kiến về dự luật Giáo dục diễn ra ngày 8-8, các đại biểu cũng trăn trở với nhận định “kỳ thi để lại nhiều điều đáng suy nghĩ”.

Hiện tại, sai phạm đã bước đầu được làm rõ; nhiều người có liên quan đã bị khởi tố, tạm giam... Tuy nhiên, dư âm từ những sự cố nêu trên chưa thể lắng xuống và hiển nhiên đặt ra với các cơ quan quản lý cũng như cả cộng đồng hàng loạt câu hỏi: Chất lượng “đầu vào” của các trường đại học, học viện, cao đẳng... thực chất như thế nào? Trong số thí sinh đạt được nguyện vọng “đầu vào”, bao nhiêu “đỗ nhầm”? Bao nhiêu thí sinh trượt oan? Hệ lụy của hiện tượng này là gì?

Rộng hơn là câu hỏi: Kỳ thi “hai trong một” có thực sự là “bộ lọc” hữu hiệu đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho đất nước?

2. Đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, chất lượng nguồn nhân lực đóng vai trò cực kỳ quan trọng và là yếu tố có tính chất quyết định. Sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc tất yếu phải dựa vào nguồn lực con người Việt Nam. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chủ động hội nhập quốc tế vì thế là đòi hỏi vừa mang tính thời sự, cấp bách vừa là con đường “sâu rễ, bền gốc”.

Nhìn lại những năm qua, bên cạnh những thành tựu là chủ đạo, thấy vẫn tồn tại không ít hạn chế ở công tác đào tạo nguồn nhân lực. Đó là chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo còn thấp so với yêu cầu, nhất là giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Hệ thống giáo dục và đào tạo thiếu liên thông giữa các trình độ và giữa các phương thức giáo dục, đào tạo; còn nặng lý thuyết, nhẹ thực hành... Đào tạo thiếu gắn kết với nghiên cứu khoa học, sản xuất, kinh doanh và nhu cầu của thị trường lao động; chưa chú trọng đúng mức việc giáo dục đạo đức, lối sống và kỹ năng làm việc... Cái đích cuối của đào tạo nhân lực chưa đáp ứng sự kỳ vọng của cộng đồng cũng như yêu cầu phát triển có nhiều nguyên nhân, nhưng có thể thấy ngay là bệnh hình thức, hư danh, chạy theo bằng cấp... chậm được khắc phục; công tác quản lý chất lượng, thanh tra, kiểm tra, giám sát chưa được coi trọng đúng mức... Sự cố tại kỳ tuyển sinh năm 2018 đặt thêm những lo ngại mới về “đầu vào” - yếu tố quan trọng cho “chuẩn” đầu ra của hệ thống đào tạo, tức là nguồn nhân lực chất lượng.

3. Những tiêu chí cơ bản của nhân lực chất lượng cao là văn hóa, văn hóa nghề nghiệp, đạo đức, nhân cách, trách nhiệm xã hội, ý thức công dân; năng lực tư duy sáng tạo; năng lực tri thức chuyên môn; năng lực thực hành; kỹ năng mềm, nhất là kỹ năng sống. Và như Nghị quyết Đại hội XII của Đảng nêu rõ mục tiêu: Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học; cao về trí tuệ, năng lực, kỹ năng sáng tạo; khỏe về thể chất; nâng cao trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tôn trọng, tuân thủ pháp luật; phát huy tốt vai trò chủ thể sáng tạo trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Đào tạo nhân lực bao gồm đào tạo nguồn lao động, đào tạo đội ngũ chuyên gia và đào tạo đội ngũ cán bộ quản lý ngang tầm yêu cầu nhiệm vụ phát triển đất nước. Quá trình đó gắn chặt với đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục - đào tạo, gắn với việc “xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực cho đất nước, cho từng ngành, từng lĩnh vực, với những giải pháp đồng bộ” (theo văn kiện Đại hội XII của Đảng). Đó là quá trình đổi mới hệ thống giáo dục theo hướng mở, linh hoạt, liên thông giữa các bậc học, trình độ và giữa các phương thức giáo dục, đào tạo. Chuẩn hóa, hiện đại hóa giáo dục và đào tạo. Đó cũng là quá trình chuyển mạnh hoạt động giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội; chuyển phát triển giáo dục và đào tạo từ chủ yếu theo số lượng sang chú trọng chất lượng và hiệu quả, đồng thời đáp ứng yêu cầu số lượng...

Thực tế sinh động đã gợi mở những giải pháp giàu tính sáng tạo và hiệu quả, chẳng hạn như mô hình đào tạo “kép” (nhà trường để doanh nghiệp tham gia ngay từ khi xây dựng chương trình đến lúc tiếp nhận sinh viên thực tập, đánh giá kết quả học tập cùng các tổ chức uy tín và cấp bằng cho học viên) đang được triển khai áp dụng ở nhiều đơn vị. Trong trường hợp cần thiết là đào tạo, đào tạo lại nguồn nhân lực trong nhà trường cũng như trong quá trình sản xuất - kinh doanh... Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang tiến những bước dài một cách nhanh chóng, những mô hình đào tạo sử dụng ưu thế công nghệ, dựa trên những yếu tố cốt lõi như trí tuệ nhân tạo (AI) - vạn vật kết nối (IoT) và dữ liệu lớn (Big Data) là hướng đi không cần bàn cãi...

Có thể so sánh: Nếu như coi đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế sâu rộng là mục tiêu thì kỳ thi tuyển sinh chính là công cụ để đạt được điều đó. Những sự cố xảy ra tại kỳ thi THPT quốc gia năm 2018 là “tác dụng phụ” hay hệ quả không định trước hoặc chỉ mang tính cá biệt là điều cần có trả lời thấu đáo. Nhưng dù thế nào đi nữa, chắc chắn “chuẩn” nguồn nhân lực với những tiêu chí như trên là điều không thay đổi.

Bởi lẽ phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao là đột phá chiến lược, là một yếu tố bảo đảm cho đất nước phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững.

Bình Nguyên