Hát Xoan gọi Xuân về

Gốc
(HQ Online)- Khi những cánh hoa đào khoe sắc báo hiệu mùa Xuân đã về, tại các phường Xoan gốc của thành phố Việt Trì (Phú Thọ) lại vang vọng những làn điệu Xoan như níu bước chân người.

Hát Xoan gọi Xuân về - Ảnh 1

“Xuân trải chiếu sân đình

Mời phường Xoan vào hội

Áo muôn màu tung tưởi

Khoe sắc Xuân nồng nàn.

Phường Xoan vào hội Xuân

Chân thành và cung kính

Lời tri ân ngưỡng vọng

Dâng lên các vua Hùng…”

(Mùa xuân vui hội hát Xoan – Lê Anh Phong)

Trải qua hàng nghìn năm, từ những buổi đầu ra đời là hình thức nghi lễ hát thờ Vua, đến nay, hát Xoan đã trở thành di sản độc đáo và là nét sinh hoạt văn hóa mang đặc trưng riêng của người dân Phú Thọ. Từ đời này sang đời khác, nhân dân tại các làng Xoan đã gìn giữ, bảo tồn các giá trị đặc sắc, độc đáo của hát Xoan.

Người Phú Thọ hầu như ai cũng biết rằng, hát Xoan là loại hình dân ca lễ nghi hát thờ thần ở cửa đình vào mùa Xuân, nhưng ít người biết từ khi ra đời cho tới nay, cả tỉnh Phú Thọ chỉ có 4 phường hát Xoan cổ là An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét nằm tại hai xã Phượng Lâu và Kim Đức, thuộc địa bàn thành phố Việt Trì với số lượng nghệ nhân ít ỏi.

Theo chân nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch, người được biết đến như “trùm” hát Xoan tại phường An Thái, xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì, tôi được đến một buổi tập hát Xoan tại một mái đình cổ kính rêu phong thuộc xã Phượng Lâu và được hòa mình vào những câu hát ngọt ngào gần gũi cùng những điệu múa nhẹ nhàng uyển chuyển của các đào hát. Trong không gian mờ ảo của khói nhang, màn giáo trống, giáo pháo rộn ràng của các phường Xoan gốc đã làm bừng sáng nhiều ánh mắt của người xem. Tiếng hát của người già con trẻ hòa quyện, say đắm khẳng định sự tiếp nối, kế cận và sức sống của hát Xoan trong cộng đồng.

Hát Xoan gọi Xuân về - Ảnh 2

Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch hướng dẫn các bạn sinh viên Đại học Hùng Vương cách gõ trống, phách trong hát Xoan

Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch kể rằng, hàng năm vào mùa Xuân, các phường Xoan cổ tại Việt Trì thường hát ở cửa đình những ngày hội đám. Các phường Xoan lần lượt khai Xuân ở đình, miếu ngay từ mùng 1 Tết đầu năm. Mùng 1 thì hát ở đình Cả và miếu Cấm làng An Thái (xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì). Buổi sáng thì hát nhập tịch mời Vua về đình, sau đó về đình thì hát nghi lễ, quả cách và hát hội, 3 phần của hát Xoan để đón tết Nguyên đán. Tới mùng 2 lại hát ở đình Đơi làng Kim Đới. Sang mùng 3, hát ở miếu Lãi Lèn làng Phù Đức. Mùng 4, hát ở đình Thét làng Thét (xã Kim Đức, thành phố Việt Trì). Vào ngày mùng 5, thường hát ở đền Hùng (xã Hy Cương, thành phố Việt Trì). Thời điểm hát được quy định tại một điểm hát nhất định, mỗi “phường” chọn một vị trí cửa đình.

Hết hội đám lại chia nhau đi hát ở các địa phương trong và ngoài tỉnh. Vì thế, thời gian cận Tết và chính Tết, những nghệ nhân, “trùm” phường Xoan như bà Nguyễn Thị Lịch lúc nào cũng tất bật công việc. Bà Lịch chia sẻ: “Nếu như mùng 1 Tết ở các vùng quê khác, mọi người thường đi thăm hỏi, chúc Tết họ hàng, bạn bè, thì ở đây, cả phường Xoan phải dậy từ sáng sớm, chuẩn bị trang phục truyền thống để thực hành nghi lễ hát Xoan. Người dân làng thì đứng xung quanh xem và hát theo. Thời gian chuẩn bị Tết nhà nông rất nhiều việc, nhưng các thành viên trong đội vẫn cố gắng thu xếp tập luyện vào buổi tối để biểu diễn nhuần nhuyễn hơn. Họ tin rằng như vậy đón xuân mới sẽ có nhiều may mắn hơn, được ban phước lộc nhiều hơn. Nét văn hóa đẹp này còn lưu truyền mãi cho đến tận ngày nay”.

Những tiết mục hát Xoan đặc sắc mang tích vùng miền sẽ đưa người nghe về với lịch sử dựng nước thời đại các Vua Hùng, giúp ta cảm nhận và hiểu hơn về vùng đất và con người nơi đây. Giai điệu Xoan mộc mạc, tiết tấu đơn giản, điệu hát cũng rất gần gũi với giọng nói. Nhạc cụ trong hát Xoan cũng giản đơn, chỉ một chiếc trống nhỏ, đôi ba cặp phách tre là các nghệ nhân có thể biểu diễn cho khán giả xem những làn điệu Xoan đắm say lòng người. Chứng kiến các đào kép hát Xoan, có thể dễ dàng nhận thấy sau mỗi lần biểu diễn, tinh thần đoàn kết cộng đồng càng thêm gắn bó bền chặt.

Hát Xoan gọi Xuân về - Ảnh 3

Một buổi trình diễn hát Xoan của các đào kép làng An Thái. Ảnh: ĐỖ HƯƠNG.

Theo như lời của ông Đặng Đình Thuận (Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Phú Thọ) trong bản báo cáo đề nghị UNESCO xem xét, công nhận hát Xoan Phú Thọ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016, hát Xoan vừa là sản phẩm, vừa là hiện tượng văn hóa dân gian đặc trưng của vùng đất Tổ Hùng Vương. Hát Xoan gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là điểm nhấn quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào các dân tộc Việt Nam. Bởi vậy nên hát Xoan qua ngàn đời vẫn tiềm tàng sức sống mãnh liệt mà ít làn điệu dân ca nào sánh được.

Quả thật, trong nhịp sống gấp gáp đời thường hôm nay, thật khó tìm lại được những giây phút tĩnh tâm, thư thái, nhẹ nhàng như khi được sống trong bầu không khí hoài cổ. Được thả hồn theo những điệu Xoan mà tổ tiên và các thế hệ cha ông ta xưa đã đắm, đã say, đã “sống chết theo” mỗi dịp khai Xuân nơi đình chùa, miếu mạo khắp các làng quê trải dài theo đôi bờ sông Lô, sông Hồng.

Người dân Phú Thọ vẫn quan niệm rằng: Được nghe câu hát Xoan sẽ mang lại nhiều điều may mắn cho mọi người trong dịp đầu năm mới. Bởi vậy, đầu năm Tết sớm, nếu được hãy rủ nhau về đất Tổ nghe hát Xoan cửa đình. Để lại được đắm mình trong bầu không khí xưa xửa xừa xưa, với những Xoan nương thuần nét "chân quê" với dáng áo nâu sồng, chiếc khăn mỏ quạ, chiếc quần nái đen... để nghe những làn điệu giao duyên mộc mạc mà vẫn nuột nà, như chỉ khẽ chạm vào mà đã khiến những sợi tơ lòng xao xuyến trong ta cứ ngân lên, ngân lên...

Truyền thuyết xưa kể lại rằng, trong một lần ba anh em Hùng Vương đi tìm đất đóng đô, nhân lúc nghỉ chân ở ven rừng, Vua trông thấy lũ trẻ chăn trâu đùa nghịch và hát đồng dao. Vua cho gọi chúng đến trò chuyện và bảo chúng hát cho nghe. Nghe xong, Vua truyền dạy cho lũ trẻ những điệu hát múa của người Lạc Việt trên đất Văn Lang. Để tưởng nhớ ơn Vua, nhân dân quanh vùng đã dựng ngôi miếu trên đất đó để thờ Vua, tục gọi là miếu Lãi Lèn. Từ khi có miếu Lãi Lèn, cứ đến ngày 30 tháng Chạp hàng năm, dân các làng lại làm cỗ cúng Vua. Từ sáng mùng 1 đến hết ngày mùng 5 tháng Giêng, dân làng tiếp tục tổ chức những canh hát nghi lễ để thờ Vua và trình diễn lại những điệu hát múa được Vua trao truyền, với mục đích cầu mong Vua ban phúc cho dân làng một năm an hòa. Hát Xoan bắt nguồn từ đó.

Tin nóng

Tin mới