Ứng phó với cơn bão khoa học - công nghệ

Gốc
Lao động giá rẻ sẽ không còn là lợi thế của Việt Nam khi chi phí của việc áp dụng công nghệ, tiến bộ khoa học đang giảm. Nếu không có sự chuẩn bị kỹ càng của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cả người lao động thì sẽ có một lượng lớn lao động bị văng ra khỏi guồng quay sản xuất.

Ứng phó với cơn bão khoa học - công nghệ - Ảnh 1

Những ngành thâm dụng lao động như dệt may - da giày, điện tử... sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, với sự phát triển bùng nổ của công nghệ thông tin và Internet. Ảnh: HẢI NGUYỄN

Mất dần lợi thế lao động giá rẻ

Giám đốc một công ty sản xuất khuôn mẫu chính xác của Hàn Quốc, có nhà máy tại khu công nghiệp Thạch Thất, Hà Nội kể rằng, ông hình dung dây chuyền sản xuất của công ty trong tương lai là một hệ thống tự động, với robot, trí tuệ nhân tạo... Mỗi khi hết nguyên liệu, máy tự biết điều khiển lệnh để xe chở vật liệu đến đổ vào dây chuyền.

Tương lai đó, theo vị giám đốc này, là không xa, khi thế giới bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 với sự phát triển bùng nổ của công nghệ thông tin và Internet. Khi đó, máy móc không chỉ tự động, mà còn có trí tuệ, biết tự ra lệnh và điều khiển. Và tới lúc ấy, cả một nhà máy rộng mênh mông, cả dây chuyền lớn… chỉ sử dụng vài lao động.

Ông Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch Phòng thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cảnh báo, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 này sẽ đến như bão và số lượng lao động bị đào thải bởi cơn bão này là rất lớn. Nhưng các doanh nghiệp Việt Nam gần như chưa biết gì và càng chưa có kế hoạch gì để chuẩn bị cho cơn bão này.

Trong khi đó, Canon, một nhà đầu tư nước ngoài có mặt ở Việt Nam từ lâu, đã bắt đầu tiến hành cải tiến máy móc, công nghệ. Sau gần tám năm thay đổi, số lao động của Canon đã giảm từ 13.000 còn 8.000 người nhưng doanh thu và lợi nhuận không hề giảm.

Bà Đào Thị Thu Huyền, Chánh văn phòng Công ty Canon Việt Nam, cho hay Canon đã có kế hoạch rất rõ ràng để thay đổi trước áp lực chi phí nhân công ngày càng tăng và trước cuộc cách mạng cải tiến công nghệ. “Nhưng các lãnh đạo Canon vẫn nói họ thấy choáng vì lợi thế lao động giá rẻ của Việt Nam mất nhanh quá”, bà Huyền nói.

Tại Diễn đàn Kinh tế thế giới 2016, Việt Nam được đánh giá là một trong 10 thị trường mới nổi trong tương lai và đưa ra nhiều con số thể hiện triển vọng đáng phấn khởi của nền kinh tế trong nước. Một trong những động lực tăng trưởng của Việt Nam thời gian qua là khu vực FDI và xuất khẩu, trong đó dệt may - da giày và điện tử là hai lĩnh vực có đóng góp quan trọng nhất. Điều đáng buồn, theo ông Lộc, là cả hai lĩnh vực này chủ yếu là lắp ráp, gia công dựa trên lao động giản đơn, mang lại giá trị gia tăng rất thấp. Đây cũng là những ngành thâm dụng lao động chịu ảnh hưởng nặng nề của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4.

Các chuyên gia cho rằng, trước đây, dòng vốn FDI chảy mạnh từ Trung Quốc sang Việt Nam để tận dụng nguồn lao động giá rẻ, nhưng do việc tăng lương tối thiểu hàng năm nên lương của người lao động Việt Nam không còn rẻ nữa so với các nước như Lào, Campuchia, Myanmar… Do đó, dưới tác động của hội nhập, dòng vốn này sẽ chảy sang các nước khác hoặc họ sẽ thay đổi công nghệ để sử dụng ít lao động hơn. Bên cạnh đó, với chủ nghĩa bảo hộ, rất có thể các doanh nghiệp như Nike, Adidas… sẽ quay trở lại nước họ sản xuất dưới sự hỗ trợ của Chính phủ cũng như việc áp dụng công nghệ trong sản xuất.
Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) ước tính 86% lao động trong ngành dệt may - da giày và 75% lao động trong ngành điện tử của Việt Nam có thể sẽ phải đối mặt với nguy cơ tự động hóa cao do những tiến bộ về khoa học - kỹ thuật.

Người máy thì không đình công, không bảo hiểm xã hội

Nhiều doanh nghiệp hiện nay vẫn quan niệm rằng cải tiến công nghệ có nghĩa là đắt đỏ, là mua sắm lớn hay sẽ phải thay đổi toàn bộ quy trình sản xuất, máy móc trong một công ty nhưng thực tế không phải vậy.

Ông David Lamotte, Phó giám đốc ILO khu vực châu Á-Thái Bình Dương, cho hay Việt Nam vẫn chưa phải chứng kiến những tác động của công nghệ tại nơi làm việc ở mức độ tương tự như một số nước láng giềng khác tiến bộ hơn trong ASEAN. Điều này chủ yếu là do chi phí nhân công cạnh tranh cùng với chi phí đầu tư khá lớn vào công nghệ. Tuy nhiên, những sáng kiến như tự động hóa bằng robot đã bắt đầu thâm nhập vào các ngành công nghiệp khác nhau, bao gồm cả ngành dệt may - da giày và ngành sản phẩm điện - điện tử trên toàn khu vực ASEAN và Trung Quốc.

“Do đó, câu hỏi đặt ra không phải là “có hay không” mà là “khi nào” những cải tiến đó sẽ ảnh hưởng tới Việt Nam”, ông David Lamotte nói.

Theo ông Vũ Tiến Lộc, khi chi phí khấu hao máy móc bằng chi phí trả lương cho người lao động thì chắc chắn doanh nghiệp sẽ chuyển sang sử dụng máy móc vì người máy thì không có đình công, không có bảo hiểm xã hội, có thể làm việc 24 giờ/ngày, kế hoạch kinh doanh của doanh nghiệp hoàn toàn có thể dự báo được. “Đây là sự đe dọa rất lớn trong những lĩnh vực đơn giản như dệt may, giày dép, điện tử”, ông Lộc nói.

Áp dụng công nghệ là việc tất yếu nếu muốn cạnh tranh, nhưng theo nghiên cứu của ILO, Việt Nam đang tụt hậu hơn so với các nước trong khu vực ASEAN về áp dụng công nghệ và sáng kiến cải tiến. Trong đó, nguyên nhân lớn nhất là do vốn cố định cao, ngoài ra, thiếu nguồn nhân lực có tay nghề để vận hành công nghệ cũng là yếu tố quan trọng.

Cũng theo nghiên cứu này, các kỹ năng mà doanh nghiệp cần ở người lao động, ngoài kiến thức chuyên môn thì còn một loạt kỹ năng mềm khác như làm việc nhóm, giao tiếp, tư duy chiến lược, ngoại ngữ, thậm chí nhiều kỹ năng mềm còn quan trọng hơn cả kiến thức chuyên môn. “Đây là những kỹ năng thiết yếu bất kể sự cải tiến công nghệ diễn ra như thế nào tại nơi làm việc”, theo báo cáo của ILO.

Có kế hoạch và chiến lược thay đổi cụ thể

Nhiều doanh nghiệp hiện nay vẫn quan niệm rằng cải tiến công nghệ có nghĩa là đắt đỏ, là mua sắm lớn hay sẽ phải thay đổi toàn bộ quy trình sản xuất, máy móc trong một công ty nhưng thực tế không phải vậy. Ông Đoàn Đức Thuận, Trưởng đại diện miền Bắc IME Consulting, chuyên gia về đổi mới, sáng tạo, cho biết cải tiến công nghệ có thể diễn ra ở tất cả các khâu trong quá trình sản xuất, từ mẫu thiết kế, sản xuất, đóng gói sản phẩm và tiếp thị. Mỗi một khâu đều có thể cải tiến, áp dụng một phần khoa học - công nghệ để giải quyết những vấn đề khúc mắc trong khâu đó. “Không có nghĩa cải tiến công nghệ là một cuộc cách mạng, là thay máu toàn bộ công ty”, ông Thuận nói.

Cách mà ông Thuận nhắc tới cũng là những gì mà Canon đã làm trong thời gian qua. Theo bà Đào Thị Thu Huyền, không phải cứ nhập cả một dây chuyền máy móc từ châu Âu, Mỹ về sản xuất là hàng hóa có thể cạnh tranh được. Do đó, Canon áp dụng phương pháp bán tự động hóa, tức tận dụng được trí tuệ của kỹ sư, của người công nhân trực tiếp sản xuất trên dây chuyền để tạo ra các con robot phù hợp với phương thức sản xuất của công ty. Song phải có bước đi rõ ràng và ngân sách cụ thể cho sự thay đổi đó.

Theo khuyến nghị của ILO, để giảm thiểu tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà hoạch định chính sách, người sử dụng lao động và các cơ sở đào tạo nhằm đổi mới hệ thống phát triển kỹ năng để đáp ứng tốt hơn với môi trường làm việc luôn thay đổi và những sáng kiến cải tiến công nghệ mới.

Việc nâng cao các kỹ năng cốt lõi như giao tiếp, làm việc nhóm, tư duy sáng tạo và tư duy phân tích ngày càng đóng vai trò then chốt trong các doanh nghiệp công nghệ. Đồng thời, phải khuyến khích thế hệ trẻ đam mê, theo học các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, bởi đó là những ngành nghề mà doanh nghiệp thực sự cần.

Ông Vũ Tiến Lộc cho rằng đây là cuộc cách mạng mà tất cả mọi người đều phải tham gia, từ Chính phủ, doanh nghiệp đến cả người lao động. Trong đó, doanh nghiệp phải tham gia mang tính chất dự báo thị trường lao động, đặt hàng với cơ sở đào tạo nghề, thậm chí biến doanh nghiệp thành trường dạy nghề. Nhà nước tạo khuôn khổ điều kiện khuyến khích doanh nghiệp dạy nghề thông qua ưu đãi về thuế.

Tin nóng

Tin mới